کورتەیەك لە ژیان و کارەکانی پرۆدۆن

کورتەیەك لە ژیان و کارەکانی پرۆدۆن

و: زاهیر باهیر

بەشی دووهەم

داخستنی وەرشەکان کە لە ساڵی 1848 دا بوو بە هۆی ڕاپەڕینی ڕۆژانی حوزەیران، کە توندووتیژییەکەی، پرۆدۆنی تاسان. لەگەڵ ئەو تاسانەشدا پرۆدۆن، بە چوونی  بۆ بینینی بەست و ڕێگرەکان لە بەرەکانی دژ، ئەوەندە لای گرنگ بوو، ئەو  چونەی خۆی بۆ باستێل لەو کاتەدا، ئاوا دبینی  ” یەکێك بووە لە کارە  شەرافەتمەندەکانی  ژیانم” ، بەڵام لە سەردەمە ئاڵۆزەکانی ڕووداوەکانی 1848دا ئەو دژ بە یاخیبونەکە بوو کە لەگەڵ ڕێڕەوی ئاشتیانەدا نەدەهاتەوە، ئەوەش هەڵوێستێكی ئاسایی جووتبوو بووە بەسەراپای ژیانی پرۆدۆن کە هەڵوێستی ئەو دژ بە توندووتیژی، بووە. لەبەرئەمەش پرۆدۆن هەڵچوون و خۆپیشاندانەکانی مانگی شوبات و ئایار و حوزەیرانی 1848 پەسەندنەدەکرد وێڕای ئەوەی کە ئەو بە پەرۆش و دڵگەرمییەوە دژ بە زوڵمە کۆمەڵایەتی و  سایکۆلۆجیی و نادادپەروەرییەکان، کە خودی ئەوانەش هۆکاری ڕوودانی یاخیبوونەکان بوون، وەستایەوە.

Sagra ڕۆژنامەیەکی ئەنارکیانەی بەناوی El Porvenir لە ساڵی 1845 دا لە La Coruña دەرکرد کە لە ئایدیاکانی پرۆدۆن-وە بەهرەی وەرگرتبوو. سیاسییەکانی کەتەلۆنیای وەکو Francesc Pi i Margall  بوو بە وەرگێڕێ سەرەکی کارەکانی پرۆدۆن بۆ سەر زمانی ئیسپانی کە لە دوایشدا بۆ ماوەیەکی زۆر کەم لە ساڵی 1873 دا بوو بە سەرۆکی ئیسپانیا، کە ئەو کاتە سەرۆکی پارتی دیمۆکرتی فیدراڵیی کۆماریی بوو.  بە گوێرەی قسەی جۆرج ودستۆك،  George Woodcock کە دەڵێت ” ئەم وەرگێڕانانە کاراییەکی قوڵ و بەردەوامی لەسەر گەشەکرنی ئەنارکیزم لە ئیسپانیا دوای ساڵی 1870 ، هەبوو.  بەڵام پێش ئەوکاتە ئایدیاکانی پرۆدۆن کە لە لایەن  Pi وە قسەی لەسەر کرابوو، هەر ئەو کاتە هەستێکی زۆر سەبارەت بە بزوتنەوەی فیداڵی لە سەرەتای ساڵانی 1860 کانەوە بەو هۆیەوە دروستبووە.  هەروەها بە گوێرەی Encyclopædia Britannica, ” سەردەمی شۆڕشی ئیسپانیای 1873 Pi i Margall هەوڵی ئەوەی دەدا کە سیستەمێکی سیاسی  نانێوەندگەرایی یاخود ” کانتۆنیی cantonalist ”  لەسەر هێڵەکانی پرۆدۆن، دروستبکات.

کۆتایی ژیانی پرۆدۆن

پرۆدۆن لەسەر سوکایەتیکردن بە سەرۆك لویس- ناپلیۆن بۆناپارت لە ساڵی 1849وە بۆ 1852 گیراوە، دوای ئازادبوونی لە نێوانی ساڵەکانی 1858 بۆ 1862 لە بەلجیکا ژیانی دوورخراوەیی بەسەربردوە.  پاش هاتنی ئازادیی دوای نەمانی ئیمپراتۆریەت  لە ساڵی 1863 دا ، پرۆدۆن گەڕاوەتەوە بۆ پاریس.

مردنی

پرۆدۆن لە 19 ی مانگی کانونی دووهەمی ساڵی 1865  لە Passy کۆچی دواییکردو  لە گۆڕستانی Montparnasse لە پاریس نێژرا.

فەلسەفە

ئەنارکیزم

بە گوێرەی قسەی مایکڵ باکۆنین، Mikhail Bakunin، پرۆدۆن یەکەم کەس بووە کە خۆی بە ئەنارکیست ناوزەدە کردووە.  لە کتێبی : موڵکییەت چییە؟  کە لە ساڵی 1840 دا بڵاوبووەوە، ئەو پێناسەی ئەنارکی بە ” نەبوونی ماستەر، نەبوونی سەروەر، باڵادەست” کردووە، هەروەها نوسیوێتی ” هەر وەك چۆن مرۆڤ  بەدووی دادوەریی لە یەکسانیی –دا دەگەڕێت، هەر ئاواش کۆمەڵ لەدووی ڕژێمی ئەنارکی دەگەڕێت ” .  پرۆدۆن  لە سالی 1849دا لە بانگەشەی ” داننان بە شۆڕشگێڕیی” وتی  ”  لەسەر دەستی هەرکەس فرمانداریم بکرێت، ئەوە  زۆردار و دیکتاتۆرە، من بە دوژمنمی دەزانم”

درێژەی هەیە