ئایا ده‌وڵه‌ت خواستی پڕۆلیتاریا، کرێکارانه‌، یا خواستی ده‌سه‌ڵاتخوازانه‌؟

زاهیر باهیر

23/09/2016

ئایا ده‌وڵه‌ت خواستی پڕۆلیتاریا، کرێکارانه‌، یا خواستی ده‌سه‌ڵاتخوازانه‌؟

سه‌رجه‌می چه‌په‌کان به‌ لینینی و مارکسیی و سۆشیالیسته‌ ده‌سه‌ڵاتخوازه‌کانه‌وه‌ ، ده‌یانه‌وێت کرێکاران بخه‌نه‌ ژێر بارێکه‌وه‌ نه‌ خواستی ئه‌وانه‌ و نه‌ ئه‌وانیش که‌ری ژیر ئه‌و باره‌ن .  کورد ده‌مێکه‌ وتویه‌تی: “مه‌تی نه‌ ئه‌تڕیا به‌ ‌زۆر ئه‌یان تڕان”.  ده‌قاو ده‌ق هه‌مان مه‌سه‌له‌یه،‌ کرێکاران ده‌وڵه‌تخواز نین که‌چی به‌زۆر ده‌یانکه‌نه‌ ده‌وڵه‌تخواز.

بابێمه‌ سه‌رجه‌وهه‌ری مه‌سه‌له‌که‌.  ئه‌گه‌ر کرێکاران بارودۆخ و زه‌مینه‌ی ‌ ژیانیان و هه‌ل و مه‌رجه‌کانی کارکردنیان هۆشمه‌ندییان دیاری بکات و دواتریش هۆشمه‌ندییه‌که‌ به‌ره‌و ئامانجه‌کانیانی به‌رێت، ئه‌وه‌ به‌ دڵنیاییه‌وه‌ کرێکاران نه‌ حیزبیان ده‌وێت نه‌ ده‌وڵه‌تیش.

 ئه‌وان له‌ بواری کارکردنیاندا ته‌نها نقابه‌یه‌کی چالاکی  رادیکالیان ده‌وێت تاکو ئه‌و ناکۆکی و ململانێیه‌ی سه‌ر کار که‌ له‌ نێوانی خۆیان و خاونکاردا هه‌یه‌ ، به‌ قازانجی خۆیان ( کرێکاران )  لابه‌لاببێته‌وه‌ .  هاوکاتیش ده‌وڵه‌تیشیان ناوێت ، ڕاسته‌ ئه‌وان ده‌زانن که‌ چینی فرمانڕه‌وای خاوه‌ن ده‌سه‌ڵات ، به‌رگریی له‌ خاوه‌نکاره‌کانیان ده‌که‌ن ، به‌ڵام ئه‌وان ده‌زانن که‌ هه‌ر که‌س ده‌ه‌وڵه‌ت بگرێته‌ ده‌ست هه‌ر پشتگیری ئه‌وان ( کرێکاران) ناکات ، سه‌ره‌ڕای ئه‌مه‌ش ئه‌وان ده‌زانن که‌ خه‌باتیان ده‌بێت له‌ جێ پێیی خۆیان ، له‌ شوێنی کار و ئیشه‌وه‌ ده‌ستپێبکات ، نه‌ك له‌ په‌ڕله‌مان و ده‌وڵه‌ته‌وه‌ چونکه‌ ئه‌وان باشده‌زانن ئه‌وانه‌ی که‌ ڕووبه‌ڕووی ئه‌وان له‌ یه‌که‌م هه‌نگاودا ده‌بنه‌وه‌ ، ده‌وڵه‌ت نییه‌،  به‌ڵکو خاوه‌نکاره‌کانه‌ بۆیه‌ خه‌باتی ئه‌وان لۆکاڵیانه‌یه‌ ، واته‌ له‌ جێی کاره‌کانیانه‌وه، ده‌ست پێده‌که‌ن‌ .  ئه‌مان هۆشمه‌ندی ئه‌وه‌شیان هه‌یه‌ که‌ ده‌بێت پشتگیری هاوه‌ڵه‌ کرێکاره‌کانی دیکه‌یان بکه‌ن چونکه‌ ده‌زانن سه‌رکه‌وتنی ئه‌وان له‌ به‌دیهێنانی بڕێك له‌ داخوازییه‌کانیاندا ، سه‌رکه‌وتنه‌ بۆ به‌شه‌کانی دیکه‌ی کرێکاران.

که‌واته‌ کرێکاران ئه‌رکێکی گه‌وره‌ی شۆڕشگێڕانه‌یان که‌ هه‌ڵته‌کاندنی ده‌وڵه‌تی مه‌وجوده‌ و دروستکردنی ده‌وڵه‌ی خۆیان ( دیکتاتۆری پڕؤلیتاریا، حکومه‌تی کارگه‌ریی، ده‌وڵه‌تی کرێکاریی  و … هتد) که‌ خراوه‌ته‌ سه‌رشانیان،  وه‌همه‌ و هه‌ر له‌ سه‌ره‌تای هاتنی ئایدۆلۆجی مارکسه‌وه‌ تا ئه‌م ده‌قه‌یه‌ کراونه‌ته‌ په‌یژه‌یه‌ك بۆ ده‌سه‌ڵاتخوازان تاکو له‌ ڕێگایه‌وه‌ بگه‌نه‌ ده‌سه‌ڵات .  مێژوش ئه‌و ڕاستییه‌ی سه‌لماندووه‌ ‌ کاتیکیش که‌ ده‌گه‌نه‌ ده‌سه‌ڵات ، گه‌ر له‌  فرمانڕه‌واکانی پێشتر  خراپتر نه‌بن ، ئه‌وه‌ له‌وان باشتر نابن.

پیرۆزکردنی کرێکاران و بارکردنییان به‌ باری ته‌ماحی ده‌وڵه‌ت و ده‌سه‌ڵات ، که‌ ئه‌مڕؤ له‌ لایه‌ن هه‌ر هه‌موو مارکسی و لینینییه‌کانه‌وه‌ ده‌یخوازن،  یا له‌ نه‌زانینیانه‌وه‌یه‌ ‌ یاخود بۆ به‌کارهێنانیانه‌ بۆ به‌رژه‌وه‌ندی تایبه‌تی خۆیان که‌ پێی بگه‌نه‌ ده‌سه‌ڵات.  ئه‌وان ده‌بێت ئه‌وه‌ تێبگه‌ن به‌و چه‌مکی تێگه‌یشتنه‌یان بۆ شؤڕش و شؤڕشگێڕێتی ،‌ کرێکاران هه‌رگیز نه‌ شؤڕشگێڕ بوون و نه‌ ده‌شبن.  

جیاوازی نێوانی هه‌ره‌وه‌زی و خێرخوازی ، کاری هه‌ره‌وه‌زییانه‌ و خێرخوازییانه‌:

زاهیر  باهیر

23/09/2016

جیاوازی نێوانی هه‌ره‌وه‌زی و خێرخوازی ، کاری هه‌ره‌وه‌زییانه‌ و خێرخوازییانه‌:

جیاوازییه‌کانی ئه‌م دوو جۆره‌ کارکردنه‌ یا ئه‌م دوو جۆره‌ ئه‌نجوومه‌ن/ ده‌ستانه‌ / کۆمیتانه‌ زۆرن ، به‌ڵام جیاوازییه‌ بنه‌ڕه‌تییه‌کانیان ، ئه‌مانه‌ن:

  • خێرخوازی زیاتر خه‌ڵکانی  دینی و مه‌زهه‌بی و ‌ ڕێکخروانی مه‌ده‌نی ناحکومی پێی هه‌ڵده‌ستن و هۆکار و هانده‌ره‌کانیشیان ڕۆحی به‌زه‌یی و دڵسووتان و خزمه‌تکردنێکی  به‌رچاوی سیسته‌مه‌که‌یه‌ ، ئه‌مه‌ش زیاتر له‌ که‌یسی ڕێکخراوه‌ مه‌ده‌نییه‌ ناحکومییه‌کاندا به‌ ئاشکراده‌بینرێن.  له‌ هه‌ره‌وه‌زییه‌کاندا، کارکردن و پێکه‌وه‌ ژیان ڕۆحی کۆمه‌ك و یارمه‌تی دروستده‌کات و گه‌شه‌ی ‌ پێده‌دات ، گیانی هاوکاریانه‌ی سه‌رده‌می کۆنی مرۆڤ ده‌ژێنێته‌وه‌ و مرۆڤ ده‌گێڕیته‌وه‌ بۆ سروشته‌ سروشتییه‌که‌ی خۆی. هۆکاری کردنه‌که‌ی نه‌ پاره‌یه‌ و نه‌ به‌زه‌ییه‌ ، به‌ڵکو هۆشمه‌ندی مرۆیانه‌ و ده‌فعکردنی پێویستی یه‌کدییه‌.
  • ‌ خێرخوازی، مرۆڤانی خزمه‌تپێکردوو  Patronise ده‌کات ( واته‌ به‌ چاوێکی تا ڕاده‌یه‌ك سوك و بێ ده‌سه‌ڵات ته‌ماشا ده‌کرێن و خۆجیاکردنه‌وه‌ش له‌ نێوانی هه‌ردوو لادا به‌ زه‌قی ده‌بینرێت که‌ لوتبه‌رزی و زانایی و لێوه‌شاوه‌یی پێوه‌ دیاره‌.  له‌ هه‌ره‌وه‌زییه‌کاندا گیانی یه‌کسانی  و بڕوا به‌خۆبوون و به‌ یه‌کدیبوون گه‌شه‌ پێده‌دات ، کار له‌سه‌ر دروستکردنی تاك و بایاخدان به‌کاری هه‌ره‌ووه‌زیانه‌ ده‌دات .
  • له‌ کاری خێرخوازی-دا چاوبه‌ره‌وژێریی و خه‌جاڵه‌تی و خۆ به‌که‌م زانیین بۆ ئه‌و که‌سانه‌ی که‌ کۆمه‌کیان پێده‌کرێت، ده‌بینرێت.  له‌ کاری هه‌ره‌وه‌زی-دا ئه‌وانه‌ی سه‌ره‌وه‌ پوجه‌ڵده‌بنه‌وه‌، گیانی برایه‌تی و ڕۆحسووكێ به‌رهه‌م ده‌هێنێت و به‌خته‌وه‌ری و شادمانی بۆ به‌شداربووان ده‌گه‌ڕینێته‌وه‌ به‌وه‌ی که‌ پشتئه‌ستورن به‌ هێز و هاوکاری یه‌کدیی و مه‌ترسی ته‌نیایی  و بێ پاره‌یی و بێ هاوده‌می ده‌ڕه‌وێنێته‌وه‌.
  • خێرخوازی خه‌ڵکانی خزمه‌تپێکراو ده‌که‌نه‌ وابه‌سته‌ و ته‌نانه‌ت ئه‌و تۆزه‌ هێز و ده‌سه‌ڵاته‌ش که‌ هه‌یانه‌، ئه‌وه‌شیان لێده‌سێنرێته‌وه‌ و گیانی که‌مبڕوایی و بێ هێزی و بڕواکردنه‌ سه‌رکه‌سانی دیکه‌ له‌ ده‌رونیاندا چه‌که‌ره‌ ده‌کات.  له‌ هه‌ره‌وه‌زییه‌کاندا ، کاری هه‌ره‌وه‌زییه‌کان  تاك چالاك و ده‌ستپێشخه‌ر و خزمه‌تکاری کۆمۆنێتییه‌که‌یه و دڵه‌ڕاوکێ و دوودڵی لا دروست نابێت له‌ کاتی ڕوودانی کاره‌ساته‌ سروشتی و ناسروشتییه‌کاندا ، چونکه‌ ده‌زانێت که‌ هێزێکی له‌بن نه‌هاتوی ئاشکراو شارا‌وه‌ی له‌ ده‌وروبه‌ره‌.
  • هه‌رچی خێرخوازی و کاری خێرخوازیانه‌ هه‌یه‌ سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی که‌ کاره‌کانیان ته‌نها وه‌ختییه‌ ، گه‌وره‌ترین خزمه‌تیش به‌ سیسته‌مه‌که‌ و خودی ده‌وڵه‌ته‌کانی ده‌که‌ن ، هه‌ر بۆیه‌ش ده‌بینیت کاتێك که‌ ڕوداوێك ڕووده‌دا به‌ هه‌زاره‌ها له‌ خه‌لكانی ده‌وڵه‌مه‌ند و ملیۆنه‌های دیکه‌ی خه‌ڵکانی ئاسایی که‌ ده‌که‌ونه‌ ژێر ئه‌ژموونی میدیاوه‌ ، به‌ په‌له‌ پاره‌ وخواردن و پۆشاك و خواردنه‌وه‌ و هه‌تد کۆده‌که‌نه‌وه‌  وه‌کو یارمه‌تی و کۆمه‌ك .  یاخود ناو به‌ناو کۆمه‌ك  بۆ وڵاتانی به‌ناو هه‌ژاری وه‌کو له‌ ئه‌فریقاو شوێنه‌کانی دیکه، کۆده‌کرێته‌وه‌ ، که‌ له‌م حاڵه‌ته‌دا پاترۆنایزیان ده‌که‌ن و به‌ هه‌ژار ناویانده‌هێنن، ئه‌مه‌ له‌ کاتێکدا هیچ وڵاتێك نییه‌ له‌م دونیایه‌دا گه‌ر سامانه‌کانی بۆ خه‌ڵکه‌که‌ی سه‌رف بکرێت و یاخود هه‌ره‌وه‌زیانه‌ کاری له‌سه‌ر بکرێت ، به‌ هه‌ژاری بمێنێته‌وه‌.  له‌ هه‌ره‌وه‌زییه‌کاندا ، خه‌ڵکی به‌ رؤحێکی هۆشداره‌وه‌ دێته‌ پێشه‌وه‌و هۆکاری ئه‌ساسی هه‌ژاری و نه‌داریی لا ڕونه‌ و پرسه‌کان لای ئه‌مان زیاتر ده‌بێته‌ پرسێکی سیاسی و له‌ هه‌وڵی فراوانکردنی هه‌ره‌وه‌زییه‌کاندان له‌ ئاستێکی گه‌شه‌کردوی زیاتردا. ئه‌وه‌ تێده‌گه‌ن که‌ ئه‌م جۆره‌ ژیانه‌ خۆشتره‌ و به‌ ئه‌زموون تره‌ .
  • ‌کاری خێرخوازی و خێرخوازییه‌کان له‌سه‌ر مانه‌وه‌ی خاوه‌ندارێتی تایبه‌تیی و به‌رقه‌راربوونێتی ، هه‌ر له‌به‌ر ئه‌مه‌شه‌ له‌ کردنی ‌ئه‌و کارانه‌دا به‌ هیچ شێوه‌یه‌ك نابێت باسی ڕه‌گوڕیشه‌ی پرسه‌که‌ بکه‌یت ، بۆچی ئه‌وه‌تی ئێمه هه‌ین‌ ئه‌سیوبیا و سۆمالیا و به‌نگلادش و گه‌لێك وڵاتی دیکه‌ش هه‌ر به‌ هه‌ژاری ده‌یانبینین و پێمانده‌وترێت که‌ ڕوداوی سروشتی وه‌ك بوومه‌له‌رزه‌ لافاو بێ بارانی … هۆکاره‌که‌یه‌تی نه‌ك هۆکار و بنه‌ما‌کانی سیاسی ، ئابوری یاخو د کۆمه‌ڵایه‌تی.  قسه‌کردن له‌سه‌ر ‌ئه‌سڵی کێشه‌کان بڤه‌یه‌.  هه‌ره‌وه‌زییه‌کان ده‌قا و ده‌ق به‌ پێچه‌وانه‌ی ئه‌وانه‌وه‌ کارده‌که‌ن ، کار له‌سه‌ر خاوه‌ندارێتی گشتی ده‌که‌ن ، کارکردنی به‌ جه‌ماعی ده‌که‌ن، ئه‌مانه‌ش هیچیان کاتیی نیین، به‌ڵکو دائیمییه‌.  کارکردن به‌ جه‌ماعی و ژیانی هه‌ره‌وه‌زیانه‌ هیج جۆره‌ ده‌رفه‌تێك بۆ هه‌ژموونی گه‌وره‌ی کاره‌ساته‌ سروشتییه‌کان ناهێڵێته‌وه‌ ، هاوکاتیش که‌مبوونی به‌رهه‌م و به‌رهه‌مهێنان ، هه‌رگیز هه‌ڕه‌شه‌ له‌ ژیانیان ناکات چونکه‌ ئه‌وان به‌و کاره‌ ده‌سته‌گه‌لییه‌ی که‌ ده‌یکه‌ن ده‌توانن ئه‌وه‌ی که‌ ده‌یانه‌ێت ،  به‌ گوێره‌ی پێویستی خۆیان به‌رهه‌می بهێنن .
  • جۆرێك له‌ کاری خێرخوازی کار له‌سه‌ر ساخکردنه‌وه‌ی که‌ره‌سه‌و مه‌تیریاڵی زۆر جار ئێکسپایه‌ریش، ده‌کات و که‌ ئه‌مه‌ش قازانجێکی گه‌وره‌ بۆ هه‌ندێك له‌ کۆمپانییه‌ گه‌وره‌کان دروستده‌کات .  واته‌ کۆمپانیاکان له‌ ڕودانی کاره‌ساته‌کان و له‌ ژیانی ئاسایشدا هه‌ر قازانجده‌که‌ن، کورد وته‌نی ” باران بێت ئاشیان ده‌گه‌ڕێت و خۆشیان بێت جووتیان ده‌گه‌ڕێت” .  هه‌رچی هه‌ره‌وه‌زییه‌کان هه‌یه‌ ده‌توانن متمانه‌ی ژیانیان به‌ ته‌واوی بکه‌نه‌ سه‌ر سروشت و کێڵگه‌کان که‌ هه‌ره‌وه‌زانه‌ له‌ کشتیاریکردن و به‌رهه‌مهێنانی خواردنی ئۆرگانیك ( ته‌بیعی) که‌ زۆر ته‌ندروستیانه‌یه‌. ئه‌و سروشته‌ی نه‌ك هه‌ر هه‌موو پێدایسستییه‌کی خۆراکی و پۆشاکی ژیانی تیادایه‌ و بواری چاندن و تۆوکردن و ناشتنیشی بۆ ڕه‌خساندوین ، به‌لكو چاره‌سه‌ری هه‌موو نه‌خۆشییه‌کانیشی تیادایه‌ به‌ تایبه‌ت له‌ وڵاتێکی وه‌کو کوردستانی ئێمه‌دا .   به‌کردنی ئه‌مه‌ش بازاڕ- ئازاد له‌و شوێنه‌دا تا ڕاده‌یه‌ك گورزێك ده‌خوات.
  • له‌ ده‌سته‌ خێرخوازییه‌کان و ڕێکخراوه‌ مه‌ده‌نییه‌ ناحکومییکاندا  به‌ ئاشکرا ته‌رکیبی هیراشیانه‌ و بیرۆکراسی کارکردنی بیرۆکراسیانه‌ ده‌بینرێت و له‌سه‌ر ئه‌وه‌ بناخه‌یه‌ دروستبوون ‌و کار ده‌که‌ن ، ئیدی له‌ هه‌ر شوێنێکی ئه‌م جیهانه‌دا بێت. کاری هه‌ره‌وه‌زیانه‌ و کۆمۆنێتی و تۆڕی هه‌ره‌وازییان، به‌ ته‌واوی پێچه‌وانه‌ی ئه‌وانه‌ و له‌ بنه‌ما و بناخه‌ی هیراشییه‌ت / هه‌ڕه‌مییه‌ت ده‌دات، به‌ گرتنه‌به‌ری  دیمۆکراسی ڕاسته‌وخۆ که‌ به‌ زمانی گوندنشینانی کۆن “به‌ مشاوه‌ره” کاره‌کان ده‌کرێت و ڕاده‌په‌ڕێنرێت، به‌م شێوه‌یه‌ هه‌ره‌وه‌زیی و کاری هه‌ره‌وه‌زییانه‌ هیراشیه‌ت و بیرۆکراسیه‌ت  هه‌ڵده‌ته‌کێنێت به‌ نه‌بوونی  سه‌رکرده‌ و بنکرده‌ و مودیر و کارمه‌ند و کرێکار ، به‌ ڕێگانه‌دانی هاتنه‌خواره‌ووه‌ی فرمان بێ مشاوه‌ری ده‌سته‌جه‌معی، ‌ هه‌موو ئه‌مانه‌  ڕه‌تده‌کاته‌وه ‌و ئه‌و شێوازه‌ له‌ته‌ك هه‌ره‌وه‌زیدا ناڕوات.    

ئایا ده‌وڵه‌ت خواستی پڕۆلیتاریا، کرێکارانه‌، یا خواستی ده‌سه‌ڵاتخوازانه‌؟

زاهیر باهیر

23/09/2016

ئایا ده‌وڵه‌ت خواستی پڕۆلیتاریا، کرێکارانه‌، یا خواستی ده‌سه‌ڵاتخوازانه‌؟

سه‌رجه‌می چه‌په‌کان به‌ لینینی و مارکسیی و سۆشیالیسته‌ ده‌سه‌ڵاتخوازه‌کانه‌وه‌ ، ده‌یانه‌وێت کرێکاران بخه‌نه‌ ژێر بارێکه‌وه‌ نه‌ خواستی ئه‌وانه‌ و نه‌ ئه‌وانیش که‌ری ژیر ئه‌و باره‌ن .  کورد ده‌مێکه‌ وتویه‌تی: “مه‌تی نه‌ ئه‌تڕیا به‌ ‌زۆر ئه‌یان تڕان”.  ده‌قاو ده‌ق هه‌مان مه‌سه‌له‌یه،‌ کرێکاران ده‌وڵه‌تخواز نین که‌چی به‌زۆر ده‌یانکه‌نه‌ ده‌وڵه‌تخواز.

بابێمه‌ سه‌رجه‌وهه‌ری مه‌سه‌له‌که‌.  ئه‌گه‌ر کرێکاران بارودۆخ و زه‌مینه‌ی ‌ ژیانیان و هه‌ل و مه‌رجه‌کانی کارکردنیان ڕه‌نگدانه‌وه‌ی هۆشمه‌ندییان بێت و دواتریش هۆشمه‌ندییه‌که‌ به‌ره‌و ئامانجه‌کانیانی به‌رێت، ئه‌وه‌ به‌ دڵنیاییه‌وه‌ کرێکاران نه‌ حیزبیان ده‌وێت نه‌ ده‌وڵه‌تیش.

 ئه‌وان له‌ بواری کارکردنیاندا ته‌نها نقابه‌یه‌کی چالاکی  رادیکالیان ده‌وێت تاکو ئه‌و ناکۆکی و ململانێیه‌ی سه‌ر کار که‌ له‌ نێوانی خۆیان و خاونکاردا هه‌یه‌ ، به‌ قازانجی خۆیان ( کرێکاران )  لابه‌لاببێته‌وه‌ .  هاوکاتیش ده‌وڵه‌تیشیان ناوێت ، ڕاسته‌ ئه‌وان ده‌زانن که‌ چینی فرمانڕه‌وای خاوه‌ن ده‌سه‌ڵات ، به‌رگریی له‌ خاوه‌نکاره‌کانیان ده‌که‌ن ، به‌ڵام ئه‌وان ده‌زانن که‌ هه‌ر که‌س ده‌ه‌وڵه‌ت بگرێته‌ ده‌ست هه‌ر پشتگیری ئه‌وان ( کرێکاران) ناکات ، سه‌ره‌ڕای ئه‌مه‌ش ئه‌وان ده‌زانن که‌ خه‌باتیان ده‌بێت له‌ جێ پێیی خۆیان ، له‌ شوێنی کار و ئیشه‌وه‌ ده‌ستپێبکات ، نه‌ك له‌ په‌ڕله‌مان و ده‌وڵه‌ته‌وه‌ چونکه‌ ئه‌وان باشده‌زانن ئه‌وانه‌ی که‌ ڕووبه‌ڕووی ئه‌وان له‌ یه‌که‌م هه‌نگاودا ده‌بنه‌وه‌ ، ده‌وڵه‌ت نییه‌،  به‌ڵکو خاوه‌نکاره‌کانه‌ بۆیه‌ خه‌باتی ئه‌وان لۆکاڵیانه‌یه‌ ، واته‌ له‌ جێی کاره‌کانیانه‌وه، ده‌ست پێده‌که‌ن‌ .  ئه‌مان هۆشمه‌ندی ئه‌وه‌شیان هه‌یه‌ که‌ ده‌بێت پشتگیری هاوه‌ڵه‌ کرێکاره‌کانی دیکه‌یان بکه‌ن چونکه‌ ده‌زانن سه‌رکه‌وتنی ئه‌وان له‌ به‌دیهێنانی بڕێك له‌ داخوازییه‌کانیاندا ، سه‌رکه‌وتنه‌ بۆ به‌شه‌کانی دیکه‌ی کرێکاران.

که‌واته‌ کرێکاران ئه‌رکێکی گه‌وره‌ی شۆڕشگێڕانه‌یان که‌ هه‌ڵته‌کاندنی ده‌وڵه‌تی مه‌وجوده‌ و دروستکردنی ده‌وڵه‌ی خۆیان ( دیکتاتۆری پڕؤلیتاریا، حکومه‌تی کارگه‌ریی، ده‌وڵه‌تی کرێکاریی  و … هتد) که‌ خراوه‌ته‌ سه‌رشانیان،  وه‌همه‌ و هه‌ر له‌ سه‌ره‌تای هاتنی ئایدۆلۆجی مارکسه‌وه‌ تا ئه‌م ده‌قه‌یه‌ کراونه‌ته‌ په‌یژه‌یه‌ك بۆ ده‌سه‌ڵاتخوازان تاکو له‌ ڕێگایه‌وه‌ بگه‌نه‌ ده‌سه‌ڵات .  مێژوش ئه‌و ڕاستییه‌ی سه‌لماندووه‌ ‌ کاتیکیش که‌ ده‌گه‌نه‌ ده‌سه‌ڵات ، گه‌ر له‌  فرمانڕه‌واکانی پێشتر  خراپتر نه‌بن ، ئه‌وه‌ له‌وان باشتر نابن.

پیرۆزکردنی کرێکاران و بارکردنییان به‌ باری ته‌ماحی ده‌وڵه‌ت و ده‌سه‌ڵات ، که‌ ئه‌مڕؤ له‌ لایه‌ن هه‌ر هه‌موو مارکسی و لینینییه‌کانه‌وه‌ ده‌یخوازن،  یا له‌ گه‌وجییانه‌وه‌یه‌ یاخود بۆ به‌کارهێنانیانه‌ بۆ به‌رژه‌وه‌ندی تایبه‌تی خۆیان که‌ پێی بگه‌نه‌ ده‌سه‌ڵات.  ئه‌وان ده‌بێت ئه‌وه‌ تێبگه‌ن به‌و چه‌مکی تێگه‌یشتنه‌یان بۆ شؤڕش و شؤڕشگێڕێتی ،‌ کرێکاران هه‌رگیز نه‌ شؤڕشگێڕ بوون و نه‌ ده‌شبن.  

   

 

جیاوازی نێوانی گروپه‌ فشارییه‌کان و گروپه‌ لۆکاڵییه‌ ڕادیکاله‌ سه‌ربه‌خۆییه‌ ئاسۆییه‌کان

زاهیر باهیر

22/09/2016

جیاوازی نێوانی گروپه‌ فشارییه‌کان و گروپه‌ لۆکاڵییه‌ ڕادیکاله‌ سه‌ربه‌خۆییه‌ ئاسۆییه‌کان

گه‌لێک که‌س واده‌زانێت که‌ ئه‌و دوو جۆره‌ گروپه‌ یه‌ك شتن ، له‌ پاساوی ئه‌وه‌شدا ده‌ڵێن که‌ ئه‌و جۆره‌ گروپانه‌ی که‌ ئێمه‌ باسی لێده‌که‌ین له‌ ئه‌وروپا و ئه‌مه‌ریکا و شوێنه‌کانی دیکه‌شدا زۆرن.  به‌ڵام له‌ هه‌قه‌تدا ئه‌مه‌ ڕاست نیییه‌ چونکه‌ جیاوازییه‌کی گه‌و‌ره‌ هه‌یه‌ له‌ نێوانیاندا، به‌ڵام هه‌ره‌ گرنگه‌کانیان ئه‌مانه‌یه‌:

  • گروپه‌ فشارییه‌کان، گرۆپگه‌لێکی هیراشییه‌ و سه‌رۆكی گروپ و سکرتێری هه‌یه‌ و هه‌ه‌روه‌ها ئه‌دمینێکی دائیمی هه‌یه‌ ، هه‌رچیش جۆره‌که‌ی دیکه‌یانه‌، گروپی ئاسۆیی / ناهیراشی، ته‌واو پێچه‌وانه‌ی گروپه‌ فشارییه‌کانن.
  • گروپه‌ فشارییه‌کان بۆ کێشه‌یه‌کی لۆکاڵی دروستبوون و به‌ هیچ شێوه‌یه‌ نه‌به‌ستراونه‌ته‌وه‌ به‌ تۆڕێکی کۆمه‌ڵایه‌تییه‌وه‌ که‌ له‌سه‌ر ئاستی شار ، ده‌ڤه‌ر، وڵات خۆی کۆکردبێته‌وه‌.  هه‌ر کاتێکیش که‌ کێشه‌که‌یان لابه‌لاکرده‌وه‌ ئیدی ئاشبه‌تاڵ ده‌که‌ن و هه‌رکه‌س ده‌چێته‌وه‌ ماڵی خۆی و لێی داده‌نیشێت.  به‌ڵام گروپه‌ ڕادیکاله‌ سه‌ربه‌خۆییه‌ ئاسۆییه‌کان ڕاسته‌ زۆرینه‌یه‌کیان بۆ کێشه‌ لۆکاڵیه‌کان دروستبوون به‌ڵام به‌ تۆڕێکی فراوانی کۆمه‌ڵایه‌تییه‌وه‌ له‌ چه‌شنی کێشه‌ی خۆیان و کێشه‌ی جودای دیکه‌ یه‌کده‌گرنه‌وه‌ و کاری جدی بۆ ده‌که‌ن و کێشه‌کان هه‌ر چه‌شنێك ببێت په‌یوه‌ست به‌ سیاسه‌تی ده‌وڵه‌ت و سیسته‌مه‌که‌وه‌ ده‌که‌نه‌وه‌ ، هه‌ر له‌به‌ر ئه‌مه‌ش ئه‌و  کێشه‌یه‌ی‌ که‌ گروپێك گرتویه‌تییه‌ ئه‌ستۆی خۆی که‌ لابه‌لا بووه‌وه‌ ، ئه‌ندامانی گروپ ناچنه‌وه‌ ماڵی خۆیان به‌رده‌وامی به‌ چالاکی خۆیان له‌ ناو گروپه‌کانی دیکه‌ و بۆ کێشه‌ی‌ دیکه‌، ده‌ده‌ن.
  • گروپه‌ فشارییه‌کان چالاکیان زیاتر له‌ چوارچێوه‌ی یاسایی  و ئه‌وانه‌ی‌ که‌ ده‌وڵه‌ت و یاسا بۆی داناون، ده‌که‌ن هه‌ر بۆیه‌ش متمانه‌یه‌کی زۆر ده‌که‌نه‌ سه‌ر سیاسییه‌کان و ئه‌م و ئه‌و له‌  ئه‌ندام په‌ڕله‌مان و ئه‌ ندامانی  شاره‌وانییه‌کان.  هه‌رچیش گروپه‌ ڕادیکاله‌ ئاسۆییه‌کانن که‌متر په‌نا ده‌به‌نه‌ به‌ر ئه‌و کارانه‌ی ئه‌وان و یاساش پشتگوێ ده‌خه‌ن و باوه‌ڕیشیان به‌ ئه‌نجامدانی چالاکی ڕاسته‌وخۆ هه‌یه‌ له‌ بۆ به‌دیهێنانی ئامانجی گروپه‌کانیان.
  • گروپه‌ فشارییه‌کان ڕێگای بیرۆکراتیانه‌ له‌ کاروباره‌کانیاندا هه‌ر له‌ سه‌ه‌تاوه‌ هه‌تا کۆتاییه‌که‌ی ده‌گرنه‌ به‌ر ، به‌ڵام گروپه‌ ئاسۆییه‌کان هه‌ر هه‌موو کاره‌کان له‌ ڕێگای  دیمۆکراتی ڕاسته‌وخۆوه‌ ئه‌نجامده‌ده‌ن.
  • گروپه‌ فشارییه‌کان له‌ به‌ر ئه‌وه‌ی زیاتر گروپێکی بیرۆکراتی محه‌لین هه‌ر له‌به‌ر ئه‌مه‌ش گیانی وابه‌سته‌یی و قه‌به‌ کردنی چالاکی تاکه‌ که‌س ، به‌هێز ده‌که‌ن، گروپه‌کانی دیکه‌ کار له‌ سه‌ر سه‌‌ربه‌خۆیی تاك و متمانه‌ به‌خۆبوونیان و کردنی کاری به‌ کۆمه‌ڵ و لاوازکردنی ڕؤڵی تاکه‌  که‌س و شکاندنی هه‌یبه‌تی پاڵه‌وانێتی و سه‌رکردایه‌تی و ڕابه‌رایه‌تی، ده‌که‌ن.
  • گروپه‌ فشارییه‌کان ڕێگای زۆرینه‌ و که‌مینه‌ی ده‌نگ له‌سه‌ر بڕیاردانی پرسێك  له‌ کۆبوونه‌وه‌کانیاندا یا له‌ لابه‌لاکردنه‌وه‌ی کێشه‌کانیاندا به‌کارده‌هێنن، به‌ڵام هه‌رچی جۆری گروپه‌کانی دیکه‌یه‌ (ئاسۆیی) هه‌تا بۆیان بکرێت ڕێگای ڕازیبوون چه‌ندێك لێدوان و مشتومڕی بوێت و چه‌ندێك وه‌خت بکێشێت ، به‌کارده‌هێنن  مه‌گه‌ر ڕێگاچاره‌یه‌کی دیکه‌ نه‌مێنێته‌وه.  بۆ ئه‌مان گه‌ر که‌مینه ته‌نها ڕایه‌کیش ‌ بێت ، ئه‌وه‌ هه‌ر ڕایه‌ و ده‌بێت بایاخی پێبدرێت و به‌ هه‌ند وه‌رگیرێت.

   

 

ئێمه‌ له‌ گروپه‌ لۆکاڵییه‌ ڕادیکاله‌ سه‌ربه‌خۆ ئاسۆییه‌کانا ، چۆن کارده‌که‌ین؟

ئێمه‌ له‌ گروپه‌ لۆکاڵییه‌ ڕادیکاله‌ سه‌ربه‌خۆ ئاسۆییه‌کانا ، چۆن کارده‌که‌ین؟

زاهیر باهیر

16/09/2016

من لێردا نایه‌م باس له‌ ئامانجی کۆتایی و به‌رنامه‌و چالاکییه‌کانی گروپه‌ لۆکاڵیه‌کان ، که‌ من ماوه‌یه‌کی زۆره‌ کاری تیادا ده‌که‌م ، بکه‌م .  ئه‌مه‌م پێشتر له‌ هه‌ندێك شوێنی تردا به‌ درێژی باسکردوه‌.  لێره‌دا ته‌نها باسی هێڵه‌ گشتیییه‌کانی چونێتی مامه‌ڵه‌ و  هاریکاریی و یارمه‌تیدانی ئه‌ندامانی/ به‌شداربووانی گروپ، ده‌که‌م.

هاوکاری باش کامانه‌ن؟

گوێگرتن:

  • گوێگرێکی باشبه‌، سه‌رچاوه‌یه‌‌/ زه‌خیره‌یه‌‌.
  • کار له‌سه‌ر  هاندان ‌ بۆ هاوبه‌شیکردنی ( شه‌یرکردنی) ئه‌زموونه‌کان.
  • دانی کاتی ته‌واو بۆ هاوکاری و هاریکاری ته‌واو.
  • پێزانیین/ به‌به‌هاگرتن/ ته‌قدیرکردنی که‌سێكی تووڕه‌، به‌ئازار، ناڕوون، بی هیوا…… (له‌ گروپه‌که‌دا)

به‌هێزکردن:

  • دیاریکردنی بژارده‌کان و مافی هه‌ڵبژاردنیان.
  • به‌ڕێوه‌بردنی/ سه‌رپه‌رشتیکردنی لابه‌لاکردنه‌وه‌ی کێشه‌کان، کارکردن له‌سه‌ر دروستکردنی توانای شیکردنه‌وه و لێهاتوویی ( مه‌هاره‌) به‌ کێشانی یا له‌به‌رچاوگرتنی ده‌رنجامی بڕیاره‌کان.
  • پیشاندانی ڕێز.
  • دروستکردنی بڕوابوون به‌خۆ.
  • گه‌شه‌دان به‌ یه‌کسانێتی و دژایه‌تیکردنی بناخه‌کانی سه‌رکوتکردن.

به‌ته‌نگه‌وه‌هاتن و هاندان:

  • تێگه‌یشتن له‌ بارودۆخی گران و ئاڵۆز.
  • وه‌سفکردنی خاڵی به‌هێزی که‌سه‌کانی گروپ.
  • یارمه‌تیدانی که‌سانی گروپ بۆ په‌یداکردنی مه‌هاره‌ و بڕوابوون به‌خۆ.

دیقه‌تگرتن/ ته‌رکیزکردن و بیناکردن

  •  زانینی سنوره‌کان به‌ڕوونی  و وه‌خت/ کات له‌به‌رچاوگرتن.
  • ڕاستگۆیی سه‌باره‌ت ‌ به‌ چ جۆره‌ هاوکارییه‌ك ده‌توانیت یاخود ناتوانیت پێشکه‌شی بکه‌یت.
  • مه‌زبوتێتی/ متمانه‌پێکردن / بڕوا پێکردن.  واته‌ ئیعتیماد له‌سه‌ر‌بوون .

خۆپاراستن له‌:

حوکمدان:

  • ڕه‌خنه‌کردنی یه‌کێك ده‌رباره‌ی بڕیاره‌کانی/ بڕیره‌کانیان.
  • نه‌خولقانی بوار/ هه‌ل بۆ که‌سێك که‌ بیه‌وێت قسه‌ بکات.
  • په‌له‌کردن له‌ که‌سێك یا نه‌دانی وه‌ختی ته‌واو پێی.
  • گوێگرتن ته‌نها له‌ درێژه‌ی کێشه‌که‌/ بارودۆخه‌که‌، نه‌ك گوێنه‌گرتن یا به‌ته‌نگنه‌هاتنه‌وه‌ی هه‌سته‌کانی که‌سه‌که‌.

بێ هێزکردن یاخود لێسه‌ندنه‌وه‌ی هێز/ ده‌سه‌ڵات:

  • بڕیاردان بۆ یه‌کێك.
  • دانانی وه‌ڵامێك/ چاره‌سه‌رێک بۆکه‌سێك.
  • دانانی چاره‌سه‌رێکی/ حه‌لێکی خێرا/ کاتی،  یاخود چاره‌سه‌رێکی پلاسته‌رییانه‌ ( واته‌ ڕووکه‌شیانه‌)   
  • خۆ به‌ باشتر زانین له‌و که‌سه‌ی که‌ یارمه‌تی ده‌ده‌یت.
  • خولقاندنی وابه‌سته‌یی/ پاشکۆیی

نیشاندانی بی ئومێدی و گیانی و  ڕتکردنه‌وه‌

  به‌که‌مگرتینی/ بێ بایه‌خکردنی  کێشه‌ی/ گرفتی یه‌کێك.

  • وا له‌ یه‌کێك بکه‌یت که‌ هه‌ستی تاوانبارێتی بکات به‌رامبه‌ر به‌ بڕیاره‌کانی.
  • به‌کارهێنانی توناو لێهاتوویت له‌بری هاوبه‌شکردنی ( شه‌یرکردنی).

کرانه‌وه‌ی بێ کۆتایی / به‌ بێ سنوره‌کان:

  • ئاماده‌بوون هه‌موو کات.
  • به‌ که‌سێک بڵییت تۆ هه‌موو شتێک باشتر ده‌که‌یت.
  • به‌دوونه‌که‌وتن/ موتابه‌عه‌ نه‌کردن.
  • به‌ به‌ڵێنه‌کانی کۆتاییدا رانه‌گه‌یت.

من خۆم شتێکی دیکه‌ش فێربووم ، تێبینم کردوه‌ هه‌موان له‌ گروپه‌که‌دا هه‌ر وان . که‌ ئه‌ویش کاتێك که سێك قسه‌یه‌ك ده‌کات ، پێشنیاررێك ده‌کات، حه‌لێك داده‌نێت که‌ به‌ دڵمان نه‌بێت کوردانه‌ سه‌ر دانا‌خه‌ین ، فه‌رامۆشی ناکه‌ین یا سه‌ری لێ ڕاناوه‌شێنین ، به‌ڵکو به‌گوێگرتنێکی باشه‌وه‌ گوێی لێده‌گرین و لێی ورد ده‌بینه‌وه‌ و سه‌ری بۆ ده‌له‌قێنین .  سه‌رله‌قاندن لێره‌دا مانای ئه‌وه‌ نییه‌ که‌ له‌گه‌ڵ راو بۆچونی که‌سه‌که‌دا دێیته‌وه‌ ، به‌ڵکو ده‌یسه‌لمێنیت که‌ گوێت له‌ ته‌واوی قسه‌کانی، ئیدی هه‌رچی بووبێت، ده‌گریت و گرتووه‌.

 

چه‌پ و کۆمۆنیست ئه‌وه‌نده‌ی ڕاستڕه‌وکان زیانیان به‌ بزوتنه‌وه‌ی سۆشیالیستی گه‌یاندووه‌ / 5

چه‌پ و کۆمۆنیست ئه‌وه‌نده‌ی ڕاستڕه‌وکان زیانیان به‌ بزوتنه‌وه‌ی سۆشیالیستی گه‌یاندووه‌ / 5

زاهیر باهیر – له‌نده‌ن

Sep 2016

به‌شی پێنجه‌م:

  • ته‌کنه‌لۆجیا و سروشت و ژینگه‌ و ئیکۆلۆجی: ‌

‌لایه‌نێکی دیکه‌ی خراپیی له‌ پێشکه‌وتنی  ته‌کنه‌لۆجیا به‌ تێزی مارکس و مارکسیییه‌کان که‌  به‌ مه‌رجێکی  سه‌ره‌کی  بۆ شۆڕشی سۆشیالیستی، داده‌نێن ، له‌ ڕاستیدا خاڵێکیشه‌ ‌ له‌ دژایه‌تیکردنی  ژینگه‌ و ئاژه‌ڵ و ته‌واوی  گیانله‌به‌رانی سه‌ر ئه‌م گه‌ردوونه‌‌ .  هاوکاتیش ئه‌و بایاخ و به‌ها گه‌وره‌یه‌ که‌ خودی مارکس بۆ مرۆڤی دڕنده‌ی داناوه‌  که‌ ” به‌نرخترین  سه‌رمایه‌یه‌ له‌‌ دوونیادا”!! .

ئه‌وه‌نده‌ی من بزانم ‘لینین’ شتێکی وای له‌سه‌ر ژینگه‌ و سروشت و بوونه‌وه‌ره‌کانی دیکه‌ی سروشت ، نه‌نوسیوه‌ ، ئه‌وانه‌شی که‌ نوسیوێتی، ئه‌ویش وه‌کو مامۆستا‌که‌ی ، مارکس، له‌ ڕوانگه‌ی  پاوانه‌کردنییه‌وه‌ بۆ دابینکردنی   خۆشگوزه‌رانی بۆ مرۆڤه‌کان  ، یا ڕاستتر بۆ کرێکاره‌کان‌، قسه‌ و باسی له‌سه‌ر کراوه‌.

مارکس  له‌سه‌ر پاراستنی ژینگه‌ و سروشت شتی نوسیوه‌ ، به‌ڵام  هزر و ئایدیای به‌ کرده‌وه‌ دژایه‌تی سروشت و بوونه‌وه‌رانی دیکه‌ی جگه‌ له‌ مرۆڤ، کردوه‌.  ئه‌و خواستویه‌تی که‌ مرۆڤ سروشت پاوانه‌ بکا و سه‌ری پێدانه‌وێنێ بۆ خواست و خۆشی مرۆڤ ، که‌ ئه‌مه‌ش لای مارکس ته‌نها و ته‌نها له‌ ڕێگای ته‌کنه‌لۆجیاوه‌ ده‌بێت، ئیدی له‌م باره‌دا لای ئه‌و  گرنگ نه‌بووه‌ که‌ ته‌کنه‌لۆجیا سروشت و ژینگه‌که‌ی وێرانده‌کات و بونه‌وه‌ره‌کانی له‌ناوده‌بات یا لانی که‌م  که‌میانده‌کاته‌ وه‌ و ڕه‌ویان پێده‌کات.  هاوسه‌نگی له‌ نێوان سروشت و مرۆڤدا ، مرۆڤ و ته‌کنه‌لۆجیادا ، لای مارکس ونبووه‌ .  ئه‌و هاوسه‌نگییه‌ی که‌ چه‌ندێك سروشت خزمه‌ت به‌ مرۆڤ ده‌کات و به‌ره‌و پێشه‌وه‌ی ده‌بات ، ئه‌وه‌نده‌ش مرۆڤ ده‌بێت خزمه‌ت به‌و بکات  و وه‌کو سه‌رچاوه‌ی سامانێکی به‌هادار که‌ ده‌توانرێت ته‌واو یپێداویستیه‌کانی ژیان له‌ هه‌موو بواره‌کاندا بۆ مرۆڤ ده‌سته‌به‌ر بکات.

ئه‌وه‌ی که‌ ئه‌مڕۆ به‌سه‌ر مرۆڤدا به‌‌ هۆی کاره‌ساته‌ سروشتییه‌کانی وه‌کو لافاو و هه‌ریکان و زیادبوونی پله‌ی گه‌رما و ڕودانی کاره‌ساتی دیکه، دێت، ‌ ده‌رئه‌نجامی دژایه‌تیکردنی سروشته‌ له‌ ڕێگه‌ی ته‌کنه‌لۆجیاوه‌ بۆ که‌ڵه‌که‌کردنی زیاتری سه‌رمایه‌ ، که‌ ئه‌مه‌ش مرۆڤکرده‌ ، واته‌ کاری مرۆڤه‌ نه‌ك شێتبوونی سروشت.

ته‌کنه‌لۆجیاو چڕبونه‌وه‌ی چینی پڕۆلیاتاریا و گه‌یشتن به‌ قۆناخی سه‌رمایه‌داری هیچ وه‌ختێك و هه‌رگیزیش ته‌نانه‌ت مه‌رجی لاوه‌کیش نین بۆ بیناکردنی کۆمه‌ڵی سۆشیالیستی/ ئه‌نارکیستی .  ئه‌وه‌ی که‌ بنه‌ما  زه‌روور‌ییه‌کانی بنیاتنانی ئه‌و کۆمه‌ڵه، ده‌سه‌پێنێت‌، کۆ‌مه‌ڵێكی پڕ له‌  که‌مایه‌تییه‌کی ده‌سته‌بژێر، له‌ هیراشییه‌ت، له‌  باڵاده‌ستی و ده‌سه‌ڵات و پاوانه‌کردنی کۆمه‌ڵ و خێر و خۆشییه‌کانی سروشت و ناو کۆمه‌ڵ،  له‌گه‌ڵ هه‌بوونی زۆرینه‌یه‌کی بنده‌ست و فرمانپێکرا و ڕه‌نجده‌ر و چه‌وساوه‌ و به‌شخوراو له‌ کۆمه‌ڵدا‌ ‌.   ئه‌مانه‌ش له‌ هه‌موو قۆناخه‌کانی که‌ له‌سه‌ره‌وه‌ باسمکردن ، جگه‌ له‌ قۆناخی کۆمه‌ڵی سه‌ره‌تایی کۆمۆنوێڵی، بوونیان هه‌بووه‌،  ئیدی ئه‌وه‌ گرنگ نییه‌ له‌ سه‌رده‌مێکدا کۆیله‌، جوتیار یاخود کرێکار بووه‌ .  ڕاسته‌ شێوه‌ی چه‌وساندنه‌وه‌کان ، کۆمه‌ڵه‌کان گۆڕاون‌ به‌ڵام جه‌وهه‌ری چه‌وساسندنه‌وه‌کان ، که‌ له‌ ڕێی هه‌بوونی کۆمه‌ڵه‌ چینایه‌تییه‌که‌ و کۆمه‌ڵی هیراشییه‌‌وه‌ ، بووه،‌  هه‌ر ماوه‌ته‌وه‌  زیاتر وچڕتریش بووه‌ته‌وه.‌ ‌

 

درێژه‌ی هه‌یه‌     ‌    ‌ ‌       ‌          ‌

 

 

 

چه‌پ و کۆمۆنیست ئه‌وه‌نده‌ی ڕاستڕه‌وکان زیانیان به‌ بزوتنه‌وه‌ی سۆشیالیستی گه‌یاندووه‌ /4

چه‌پ و کۆمۆنیست ئه‌وه‌نده‌ی ڕاستڕه‌وکان زیانیان به‌ بزوتنه‌وه‌ی سۆشیالیستی گه‌یاندووه‌ /4

زاهیر باهیر – له‌نده‌ن

Sep 2016

به‌شی چواره‌م:

  • چینی پڕۆلیتاریا و ته‌کنه‌لۆجیا:

 ڕۆح و جه‌وهه‌ری هزری مارکس له‌ خۆئاماده‌کردندا بۆ شۆڕش و هێزه‌ بزوێنه‌ره‌که‌ی، له‌ چینی پڕؤلیتاریا و گه‌شه‌ و پێشه‌وه‌چوونی ته‌کنه‌لۆجیادا ، چڕبۆته‌وه‌.  هه‌ر ئه‌مه‌ش بووه‌ که‌ سه‌رجه‌می لێکۆڵینه‌وه‌ مێژووییه‌کانی مارکس له‌سه‌ر  ته‌کنه‌لۆجیا و پێشکه‌وتنی و سه‌رمایه‌داریی و که‌ڵه‌که‌بوونی سه‌رمایه‌و زێده‌بایی و ململانێی نێوانی پڕۆلیتاریا و بورجوازی ، بووه‌،  تاکو بیسه‌لمێنێت که‌ کۆمه‌ڵی  ئاینده‌ی سۆشیالیزم له‌سه‌ر ده‌ستی کرێکاراندا دروستده‌بێت، ئه‌مه‌ش یانی سۆشیالیزم نایه‌ته‌ دی هه‌تا کۆمه‌ڵ به‌سه‌رمایه‌دارییدا تێنه‌په‌ڕێت.  له‌م دیده‌یه‌شه‌وه‌ ‌ مارکس نه‌ك هه‌ر به‌هایه‌کی یه‌کجار زۆری بۆ کرێکاران له‌ کۆمه‌ڵ و ڕۆڵیاندا داناوه‌ به‌ڵکو ده‌سه‌ڵاتداریشیانده‌کات و ده‌یانخاته‌ پێگه‌ی ده‌سه‌ڵاته‌‌وه‌ .  مارکس هیوایه‌کی یه‌کجا گه‌وره‌ به‌ کرێکاران ده‌به‌ستێت، تا ئه‌و ڕاده‌یه‌ی وه‌کو بوكچین ده‌ڵێت ” مارکس نوسوێتی و ده‌ڵێت ئه‌گه‌ر هه‌رکاتێك پڕۆلیتاریا کاپیتاڵیزمی به‌ سروشتی قه‌بوڵکرد ، ئه‌وه‌ هه‌موو هیواکان بۆ شۆڕش ، ونده‌بێت”

لا285 Ecology or Catastrophe, The life of Murray Bookchin, By Janet Biehl

هاوکاتیش  مارکس ئه‌وه‌ باشده‌زانێت که‌ له‌و سه‌رده‌مه‌ی ئه‌ودا کرێکاران له‌ وڵاته‌ پیشه‌سازییه‌کاندا زۆر که‌مایه‌تیبوون و له‌ ده‌ره‌وه‌ی ئه‌و وڵاتا‌نه‌شدا یا هه‌ر نه‌بوون یاخوود یه‌کجار که‌مبوون .  کاتێك که‌ مارکس گه‌شه‌ی کرێکاران به‌ گه‌شه‌ی ته‌کنه‌لۆجیاوه‌‌ ده‌به‌ستێت ، ئیدی ئه‌و هه‌سته‌ی خۆی ناشارێته‌وه‌ که‌ گه‌شه‌ی وڵاتان له‌ ڕوی ته‌کنه‌لۆجیاوه‌ که‌ به‌ر‌هه‌مهینه‌ری کرێکارانه‌ ، ئه‌گه‌ر ئه‌مه‌ش له‌سه‌ر وێرانی وڵاتێکیش و پلیشانه‌وه‌ی خه‌ڵکه‌که‌شی بێت ، لای ئه‌و گرنگ نییه‌ .  باشترین نمونه‌یه‌کیش ‘ کۆمپانیای ڕؤژهه‌ڵاتی هیندییه‌’ له‌ چه‌رخی 19 ده‌دا که‌ مارکس یه‌کجار دڵی پێیخۆشبوو.

جانێت  له‌ لاپه‌ڕه‌ی 60 ی هه‌مان کتێبدا ده‌ڵێت، بووکچین ده‌ڵێت ” مارکس وای بینیوه‌ که‌ کاپیتاڵیزم په‌یامێکی مێژویی پێیه‌ بۆ پێشخستنی ته‌کنه‌لۆجیا بۆ ئاستێك که‌ ئیدی ده‌توانێت پێداویستییه‌کانی به‌شه‌رییه‌ت دابین بکات”  دیسان هه‌ر له‌و په‌رتوکه‌دا له‌ لاپه‌ڕه‌ 190دا، نوسیوێتی  ” له‌وه‌ش زیاتر، مارکسیزم په‌یگیرانه‌‌ ده‌سه‌ڵاتخواز بووه‌.  مارکس و ئینگلس ته‌ماشای ده‌سه‌ڵاتیان واکردووه‌ که‌ بناغه‌ییه‌ بۆ دسپلینکردنی پڕۆلیتاریا و گوێڕایه‌ڵی بوون .  ” هه‌تا مارکس کاپیتاڵیزمی واده‌بینی که‌ به‌ وێرانکردنی فۆرمه‌ ئابووییه‌کانی پێشینه‌ و گه‌شه‌پێدانی ته‌کنه‌لۆجیا ، ڕۆڵێکی مێژویانه‌ی پێشکه‌وتنخوازیانه‌ی بینیوه‌.  ئه‌و وا بیریکردۆته‌وه‌ که‌ کۆمه‌ڵی چینایه‌تی زه‌رووره‌ی مێژوییه بۆ به‌ده‌ستهێنانی بناغه‌ی ئازادی به‌شه‌رییه‌ت …….بوکچین ‌ سه‌باره‌ت به‌م تێزه‌ و بۆچوونه‌ی مارکس ‌ ‌ ده‌ڵێت مارکسیزم ”  پێشکه‌وتوترین ئایدۆلۆجییه‌ ‌ ‌ له‌ کاپیتاڵیزمی پێشکه‌وتوودا”  ‌

David Graeber  له‌ په‌رتوکه‌ نوێیه‌که‌ی که‌ به‌ ناوی The Utopia of Rules له‌ لاپه‌ڕه‌ی 121 و 122 دا، ئه‌ویش له‌سه‌ر بۆچونه‌کانی مارکس سه‌باره‌ت به‌ ته‌کنه‌لۆجیا و سوود ، ده‌دوێت، به‌ به‌ڵگه‌وه ‌قسه‌ له‌سه‌ر هه‌ندێك بۆچوونی ئه‌و‌ ده‌کات که‌ نه‌هاتنه‌ دی.  یه‌کێك له‌وانه‌ شۆڕشکردنه‌ له‌ ئامرازه‌کانی به‌رهه‌مهێناندا ، ده‌یڤد ده‌ڵێت ” ئه‌رگویمێنته تایبه‌تییه‌که‌ی  مارکس ئه‌وه‌ بووه‌، به‌هۆی فاکته‌ری دیاریکراوی ته‌کنیکییه‌وه‌ به‌ها(قیمه‌) و هه‌روه‌ها قازانجیش ده‌بێت له‌ کاری مرۆڤ، دروستبکرێت . به‌م هۆیه‌شه‌وه‌ کێبڕکێی خاوه‌نکارگه‌کان ناچار به‌ ماشێنایزکردنی به‌رهه‌م له‌ پێناوی هێنانه‌خواره‌وه‌ی  تێچووندا (کولفه‌) ده‌که‌ن، به‌ڵام ئه‌مه‌ له‌ کاتێکدا ناو به‌ناو  قازانجێکی وه‌ختی بۆ چه‌ند کارگه‌یه‌ك  هه‌یه‌، به‌ڵام به‌ گشتی کارایی ئه‌م ماشنیزکردنه‌ له‌ ڕاستیدا  بڕی ( معه‌ده‌ل)  قازانج له‌ هه‌موو کارگه‌کاندا ده‌هێنێته‌ خواره‌وه‌. ئه‌وه‌ ئێستا  نزیکه‌ی دوو چه‌رخه ئابورییناسه‌کان دیبه‌یتی ئه‌وه‌ ده‌که‌ن ئایه‌ به‌ ڕاستی ئه‌مانه‌ هه‌موی ڕاسته‌.  به‌ڵام ئه‌گه‌ر ئه‌وه‌  ڕاستبێت ، ئه‌ی بۆ  بڕیارێکی وا‌ غه‌ریب‌ له‌ له‌یه‌ن پیشه‌سازیکه‌رانه‌وه، ناده‌ن،‌ بۆ‌ پاره‌ ناخه‌نه‌ توێژینه‌وه‌ بۆ داهێنانی کارگه‌کانی ڕۆبۆت، که‌ هه‌موو که‌سێك له‌ شه‌سته‌کاندا، پێشبینی ئه‌وه‌ی ده‌کرد،  له‌بری ئه‌مه‌ ده‌ستپێکردنی گوستنه‌وه‌ی کارگه‌کانیان بۆ شوێنانی چڕی کار ، بۆ شوێنیێ ته‌کنه‌لۆجیای که‌متر، له‌ چین  یاخود جیهانی باشوور، که‌ عه‌قڵ باشتر ده‌یگرێت، کرد”

ده‌یڤد هه‌ر له‌و به‌شه‌ی کتێبه‌که‌یدا له‌ لاپه‌ڕه‌ 143 دا ده‌ڵێت  ” کاپیتاڵیزم له سروشتی ته‌کنه‌لۆجیدا پێشکه‌وتووه‌   وا‌ده‌رده‌که‌وێت مارکس و ئینگلس له‌ سه‌رده‌می حه‌ماسییه‌که‌یاندا بۆ شۆڕشی پیشه‌سازی له‌و ڕۆژانه‌دا سه‌باره‌ت به‌مه‌، به‌ ته‌واوی هه‌ڵه‌ بوون . یاخود زیاتر به‌ دیار‌یکراوی ئه‌وان ڕاستبوون که‌ په‌یگیرییان له‌سه‌ر ئه‌وه‌ کردووه‌ که‌ ماشێنا‌یزکردن له‌ پیشه‌سازی به‌رهه‌هێناندا، سه‌رئه‌نجام کاپیتاڵیزم وێرانده‌کات، به‌ڵام هه‌ڵه‌ بوون له‌ پێشبینیکردنی ئه‌وه‌ی که‌ مونافه‌سه‌ی مارکێته‌کان خاوه‌نکارگه‌کان ناچارده‌کات که‌ به‌ره‌و ماشێنایز، مل بنێن”   ‌

له‌ته‌ك ئه‌و ئه‌رکه‌ گه‌وره‌ی که‌ مارکس خستویه‌تیه‌ سه‌رشانی کرێکاران، بڕوایشی به‌وه‌ هه‌بووه‌ که کرێکاران ده‌بێت ‌ شوورا و کۆمیته‌ و ئه‌نجومه‌نه‌کانی خۆیانیان  له‌ کارگه‌ و کارخانه‌کانیاندا هه‌روه‌ها له‌ شوێنه‌کانی دیکه‌شدا هه‌بێت ، وه‌کو ئه‌نجومه‌نێك، لیژنه‌یه‌کی  ده‌سه‌ڵات .  ئه‌مه‌ش یانی ده‌سه‌ڵاتدانه‌ ده‌ستی کرێکاران و بێبه‌شکردنی باقییه‌که‌ی، دروستکردنی ده‌سه‌ڵاتێك له‌ شێوه‌یه‌کی بچوك یا گه‌وره‌دا ڕێگاخۆشکردنه‌ بۆ نه‌بوونی یه‌کسانی و دادوه‌ری کۆمه‌ڵایه‌تی .  بووكچین له‌و دیمانه‌یه‌ی که‌ Janet Biehl ی براده‌ری کردویه‌تی، سه‌باره‌ت به‌ کۆمیته‌ی کرێکارییه‌کان ده‌ڵێت “‌ گه‌ر کرێکاران له‌ پرۆژه‌که‌یاندا خۆیان وه‌کو هاووڵاتیان له‌بری کرێکاران نه‌بینن، که‌واته‌ ئێمه‌ ده‌رگه‌ بۆ گریمانێکی به‌هێز ده‌که‌ینه‌وه‌ که‌ ئه‌و‌ان بانگه‌شه‌ی ده‌سه‌ڵات له‌ شوێنه‌کانیاندا ، له‌سه‌ر حسابی ئه‌نجوومه‌نه‌ جه‌ماوه‌رییه‌کان، ده‌که‌ن.  ئه‌مه‌ش یانی کێشانه‌وه‌ی ده‌سه‌ڵات له‌ ئه‌نجومه‌نه‌ جه‌ماوه‌رییه‌که‌ و دانی به‌ شوێنی سه‌ر کار، ئا به‌و شێوه‌یه‌ تۆ درز له‌ یه‌کێتی ئه‌نجوومه‌نه‌ جه‌ماوه‌رییه‌که‌ دروستده‌که‌یت و هه‌روه‌ها ئه‌گه‌ری زیاتری شوێنی سه‌ر کار وه‌ک‌ توخمێکی سه‌رپه‌رشتیکار له‌ په‌یوه‌ندیدا له‌گه‌ڵ ئه‌نجوومه‌نه‌ جه‌ماه‌رییه‌که‌دا” درێژه‌ به‌ قسه‌کانی ده‌دات و ده‌ڵیت لێمگه‌ڕێ با ئاسانی بکه‌م : ” که‌ ‌ شوێنی سه‌ر کار ده‌سه‌ڵاتی زۆری هه‌بوو  ، ئه‌نجوومه‌نی جه‌ماوه‌ری ده‌سه‌ڵاتی که‌مه‌- هه‌روه‌ها  ده‌سه‌ڵاتی که‌متر  که‌ شوێنی سه‌ر کار هه‌یه‌تی ،  ئه‌نجومه‌نه‌ جه‌ماوه‌رییه‌که ده‌سه‌ڵاتی زۆرتری ‌ هه‌یه” لا 162 The Politics of Social Ecology, Libertarian Municipalism.  By Janet Biehl

 

سه‌باره‌ت به‌چینی کرێکاران، مارکسییه‌کانی ئه‌مڕۆ، به‌تایبه‌ت مارکسییه‌کانی ڕۆژهه‌ڵاتی ناوین ده‌بێت ئه‌و‌ پێناسه‌یه‌ لای خۆیان ساغبکه‌نه‌وه‌.  ‌ ئایه‌ تێگه‌یشتنی ئه‌وان له‌چه‌مکی پڕۆلیتاریا، کرێکاران، هه‌ر هه‌مان شته‌ که‌ مارکس کاتی خۆی هه‌یبووه‌؟  گه‌ر ئه‌وان هه‌مان پێناسه‌ په‌سه‌ند ده‌که‌ن ،ئه‌وه‌ له‌ته‌ك واقیعی ئه‌مڕۆ و جیهانه‌که‌یدا ناگونجێت و  گریمانی شؤڕشیش، نیییه‌ .  خۆ ئه‌گه‌ر ئه‌وان هه‌موو خه‌ڵکانی دیکه‌ که‌ له‌ ئۆفیس و شۆپه‌کان و شوێنه‌کانی دیکه‌دا و به‌ بێکار که‌مئه‌ندامانه‌وه‌ و خانه‌نشینکراوانه‌وه‌ به‌ کرێکار بده‌نه‌ قه‌ڵه‌م ، یاخود وای ده‌بینن که‌ کێشه‌ی ئه‌مڕۆ له‌ نێوانی له‌ سه‌دا یه‌ك و له‌ سه‌دا نه‌وه‌دونۆکه‌ی دیکه‌یه‌تی.  ئا له‌م حاڵه‌ته‌دا ئه‌وان ده‌بێت پیاداچونه‌وه‌یه‌ك به‌ بۆچونه‌ مارکسییه‌کانی خۆیاندا  سه‌باره‌ت به‌ پڕۆلیتاریا، بکه‌ن.

ڕه‌نگه‌ گرنگیش نه‌بێت چ پێناسه‌یه‌ك بۆ کرێکاران ده‌که‌ن ، به‌ڵام ئه‌وه‌ی که‌ گرنگه‌ و  من تا ڕاده‌یه‌کی زۆر دڵنیام ئه‌وه‌یه‌ که‌ چینی کرێکاران  زۆر له‌ سه‌رده‌می مارکس لاوازتره‌ و هیوای شۆڕشییش له‌ سه‌رده‌می ئه‌ودا زیاتر بوو تا ئێستا.  دیاره‌ له‌مه‌دا پێشبینییه‌که‌ی مارکس نه‌هاته‌ دی که‌وای ده‌بینی که‌ کاپیتاڵیزم گۆڕهه‌ڵکه‌نی خۆی ده‌بێت و به‌ پێشکه‌وتنی ته‌کنه‌لۆجیا و زۆربوونی پڕۆلیتاریاو ڕوودانی قه‌یرانه‌ یه‌کبه‌دوایه‌که‌کانی ئابوریی، ئیدی زه‌نگی لێدانی شؤڕشیش نزیکترده‌بێته‌وه‌ .

گه‌ر ته‌ماشایه‌کی واقیعیانه‌ی دونیا بکه‌ین له‌م چه‌رر‌خه‌دا و تا ئێستاش بزوتنه‌وه‌ی کرێکاران و خه‌ڵکی له‌ ئاستێکی یه‌کجار نزمدان جگه‌ له‌ فه‌ره‌نسا و یۆنان .  ته‌نانه‌ت هه‌وڵی سه‌ره‌کی ئه‌وانیش نه‌ك بردنه‌پێشه‌وه‌ی بزوتنه‌وه‌که‌یه‌ و دابینکردنی داخوازی زیاتر ، به‌ڵکو ده‌ستبه‌سه‌راگرنتی ئه‌وانه‌ی که‌ پێشتر به‌ده‌ستهێنراون ، تاکو له‌ ده‌ست نه‌چن. هه‌ر له‌به‌ر ئه‌مه‌ش من ڕام وایه‌ که‌ ئێمه‌ له‌ قه‌یرانێکی یه‌کجار گه‌وره‌داین نه‌ك سه‌رمایه‌داری.  له‌م باره‌شه‌وه‌ من ‌ چه‌ند وتارێکم نوسیوه‌ و دواترینیان ” ئایا‌ ئه‌م قه‌یرانه‌ ئابوورییه‌ قه‌یرانی سه‌رمایه‌دارییه‌، یاخود قه‌یرانی ئێمه‌یه‌؟ ”  http://zaherbaher.com/2016/08/18/%d8%a6%d8%a7%db%8c%d8%a7%e2%80%8c-%d8%a6%d9%87%e2%80%8c%d9%85-%d9%82%d9%87%e2%80%8c%db%8c%d8%b1%d8%a7%d9%86%d9%87%e2%80%8c-%d8%a6%d8%a7%d8%a8%d9%88%d9%88%d8%b1%db%8c%db%8c%d9%87%e2%80%8c-%d9%82%d9%87/

سه‌باره‌ت به‌ ته‌کنه‌لۆجیا و ڕۆله‌که‌ی: هه‌روه‌کو له‌ سه‌ره‌وه‌ ئاماژه‌م پێکرد گرنگێتی ته‌کنه‌لۆجیا بۆ مارکس و مارکسییه‌کان له‌ بنیاتنانی سۆشیالیزمدا زۆر گرنگ بووه‌ ، به‌ واتایه‌کی دیکه‌  هاتنی ته‌کنه‌لۆجیای پێشکه‌وتوو لای ئه‌وان پێداویستییه‌کی مێژوویی بووه‌ بۆ دروستکردنی هێزه‌ بزوێنه‌ره‌که‌ی شۆڕش، کرێکاران، هه‌م بۆ قورتاربوون له‌ کێشه‌ی که‌مبه‌رهه‌میی ، که‌ مارکس که‌مبه‌رهه‌میی به‌ نه‌بوونی ته‌کنه‌لۆجیای پێشکه‌وتووه‌ گرێداوه‌ و ئه‌و مه‌ترسی ئه‌وه‌ی هه‌بووه‌ به‌رهه‌م به‌شی دانیشتوان ناکات.

له‌ وردکردنه‌وه‌ی ئه‌و خاڵه‌ی سه‌ره‌وه‌ ده‌توانین دوو خاڵی گرنگ ڕه‌چاو بکه‌ین .  یه‌که‌م : هاتنی ته‌کنه‌لۆجیا به‌ هاتنی چینی بورجوازی قۆناغی گه‌شه‌کردنی پیشه‌سازییه‌وه‌ به‌ستراوه‌ته‌وه‌ .  هه‌ر ئه‌مه‌ش بووه‌ که‌ مارکس ئه‌وه‌ی که‌ بورجوازی کردویه‌تی به‌ شۆڕشی زانیوه‌ و لاینگری کردوه‌ و تا ئێستاش له‌ناو مارکسییه‌کاندا  واباوه‌ که‌ بورجوازی له‌و سه‌رده‌مه‌دا چینێکی شۆڕشگێر بووه‌.  دووهه‌م: که‌ ته‌واوکه‌ری خاڵی یه‌که‌مه‌ بووه‌ته‌ دانانی به‌ردی بناخه‌ی به‌شکردنی قۆناخه‌کانی به‌شه‌رییه‌ت به‌ مه‌به‌ستی گه‌یشتن به‌ کۆمه‌ڵی سۆشیالیزم لای ما‌رکسییه‌کان ، وه‌کو کۆمه‌ڵی کۆمیۆێنه‌ی سه‌ره‌تایی ، به‌ندایه‌تی ، فیود‌اڵیزم ، کاپیتاڵیزم ، سۆشیالیزم ئه‌مجا کۆمۆنیزم.   ئه‌م ڕیزبه‌ندییه‌ لای مارکسییه‌کان به‌ لینینیشه‌وه‌ زیاتر گرنگی ڕۆڵی پرۆلیتاریا و ته‌کنه‌لۆجیای دووپاتکرده‌وه‌، پێداگریی له‌سه‌ر ئه‌وه‌ ده‌کرد که‌ قسه‌کردن له‌سه‌ر کۆمه‌ڵی سۆشیالیزم بۆ وڵاتانێك که‌ له‌ قۆناخی سه‌رمایه‌داری زۆر گه‌شه‌کردودا، نه‌بن ، ئه‌وه‌ خه‌و و خه‌یاڵه،‌ دوورکه‌وتنه‌وه‌یه‌ له‌ واقیع و داخوازییه‌ کۆمه‌ڵایه‌تییه‌کانی سه‌رده‌م ، ئه‌مه‌ش کارێکی وایکرد که‌ ئه‌گه‌ر پارته‌ کۆمۆنیست و به‌لشه‌فییه‌کانی جیهان باوه‌ڕ و دروشمیشیان کۆمه‌ڵی سۆشیالیزم بووبێت، به‌ڵام به‌ کاری کرده‌ کارو تێکۆشانیان بۆ به‌ پیشه‌سازیکردنی وڵات، کۆمه‌ڵ، کردووه‌ ، بۆ زیاتر کۆیله‌ کردنی کرێکاران، ڕه‌نجده‌ران. به‌شخوراوان، بووه‌ ،هه‌ر ئه‌مه‌ش بووه‌ که‌ له‌ زۆربه‌ی وڵاتانی دونیادا ده‌ستیان له‌ته‌ك چینی بورجوازی، خۆیان وته‌نی ” نیشتمانی” تێکه‌ڵکردوه‌ و به‌ چینێکی شؤڕشگێڕیان داناوه‌ و پشتگیرییان لێکردووه‌ .  ده‌رئه‌نجامی به‌ڕێکردنی ئه‌م سیاسه‌ت و پراکتیکه‌کردنشی دروستکردنی ده‌وڵه‌تی سۆشیالیستی ، دیمۆکراتی نیشتمانی ، فرمانڕه‌وایی گه‌لیی ، دیمۆکراتی گه‌لی و گرتنه‌به‌ری سیاسه‌تی گه‌شه‌کردنی  ناسه‌رمایه‌داری به‌ره‌و‌ سۆشیالیزم له‌ عێراق و هه‌ندێك شوێنی دیکه‌ به‌ ده‌ستتێکه‌ڵکردنی له‌گه‌ڵ حکومه‌ته‌ فاشییه‌کاندا له‌ به‌ره‌یه‌کدا.

که‌واته‌ وه‌کو کورد ده‌ڵێت ئه‌و ئاگره‌ بێ دووکه‌ڵ نییه‌.  ئه‌مه‌ی که‌ له‌سه‌رده‌می ‘لینین’ و دوای ئه‌ویش په‌یڕه‌وده‌کرا ، هه‌ر هه‌مووی گه‌ر به‌ وردی بڕوانیت ‌ خودی مارکس سه‌رچاوه‌که‌یه‌تی، ورده‌ ورده‌ قسه‌ و بۆچون و تیئوره‌کانی مارکس له‌سه‌ر ده‌ستی لینین و پاشڕه‌وانیدا، گه‌شه‌ی پێدراوه و خراوه‌ته‌ پراکتیکه‌وه‌ ‌ .

به‌ بۆچونی من ئه‌و دوو خاله‌ی که ‌له‌ سه‌ره‌وه‌ ئاماژه‌م پێکردن پڕۆلیتایا و ته‌کنه‌لۆجیا له‌گه‌ڵ دابه‌شکردنی پێشکه‌وتنی به‌شه‌رییه‌ت‌ به‌و قۆناغانه‌وه‌ به‌ مه‌به‌ستی گه‌یشتن به‌ کۆمه‌ڵی سۆشیالیزم، گه‌وه‌ره‌ترین زه‌ربه‌یان له‌ بزوتنه‌وه‌ی سۆشیالیستی داوه‌ و به‌ربه‌ستێکی یه‌کجار گه‌وره‌ بوون له‌به‌رده‌میا.  ئاشکراشه‌ که‌ ده‌ردی ئایدۆلۆجیا هیچ ده‌رفه‌تێکی بۆ مارکسییه‌کانی پاش مارکس نه‌هێلاوه‌ته‌وه‌ تاکو سه‌ر له‌ دووتوێی کتێبه‌کان به‌رزبکه‌نه‌وه به‌ ‌ مێشکی خۆیان تۆزێك بیر بکه‌نه‌وه‌ و بزانن ئایا ڕاستی ئه‌مه‌ له‌ که‌تواردا ده‌بینرێت یا نا؟ پرسیارێك له‌ خۆیان بکه‌ن خۆ ئه‌گه‌ر ئه‌مه ڕاستی تیادا بێت ئه‌وه‌ شؤڕشی سۆشیالیستی له‌ وڵاتانی پیشه‌سازی دواکه‌وتودا هه‌رگیز ڕوونادات ؟ ئه‌ی ئه‌و شۆڕشه‌ چۆن ڕووده‌دات؟ هه‌نگاوه‌ عه‌مه‌لییه‌کان  بۆ ئه‌م پرۆسسه‌یه‌ چین؟ له‌ هه‌قه‌تیشدا واقیعیش و ئه‌زموونه‌کانیش ئه‌وه‌یان نیشاندا نه‌ حیزب ده‌توانێت ئه‌مه‌  بکات و نه‌ ‌ پڕۆلیتاریاش ده‌توانن یه‌کبگرن و دیکتاتۆری پڕۆلیاتاریاش بنیات بنێن؟! خۆئه‌گه‌ر  ئه‌وه‌ش ڕوویدا ئه‌ی چۆن ئه‌م قۆناخی چینایه‌تییه‌ له‌ ڕێگای ده‌سه‌ڵاته‌وه‌، ده‌وڵه‌ته‌وه‌،  ده‌گوێزرێته‌وه‌ بۆ قۆناخی بێ ده‌سه‌ڵاتیی، بێ چینایه‌تی؟  ئه‌مانه‌ و کۆمه‌ڵه‌ پرسیارێکی دیکه‌ هه‌ن که‌ بۆ مارکسییه‌کان گرانه‌ له‌ واقیعدا  وه‌ڵاممان بده‌نه‌وه، مه‌گه‌ر وه‌ڵامه‌که‌ی ته‌نها له‌ بڕگه‌ی کتێبه‌کاندا بدۆزنه‌وه‌‌ .

 

درێژه‌ی هه‌یه‌

 

چه‌پ و کۆمۆنیست ئه‌وه‌نده‌ی ڕاستڕه‌وکان زیانیان به‌ بزوتنه‌وه‌ی سۆشیالیستی گه‌یاندووه‌

چه‌پ و کۆمۆنیست ئه‌وه‌نده‌ی ڕاستڕه‌وکان زیانیان به‌ بزوتنه‌وه‌ی سۆشیالیستی گه‌یاندووه‌

زاهیر باهیر – له‌نده‌ن

Sep 2016

به‌شی دووهه‌م:

لای زۆرینه‌یه‌ك له‌ چه‌پ  به‌ تایبه‌ت کۆمۆنیسته‌کان، شێواندنی بزوتنه‌وه‌ی سۆشیالیسستی و هۆکاری نه‌گه‌یشتن به‌ سۆشیالیزم، له‌  ‘ستالین’ و  سه‌رده‌می فرمانڕه‌وایی ئه‌وه‌وه‌، ده‌ستپێده‌کات .  که‌مینه‌یه‌کیش وای ده‌بینن که‌ ستالین چشتێکی نه‌کرده‌وه‌ جگه‌ له‌ به‌جێگه‌یاندنی پرۆسه‌ی ‘لیننیه‌ت’ و پراکتیزه‌کردنی بیرۆکه‌ و تیوری خودی ‘لینین’ خۆی نه‌بێت.

به‌ڵام گه‌ر به‌ وردی تاو و توێیه‌کی مێژوو بکه‌ین و به‌ بیرێکی فراوانه‌وه‌ ئاوڕێکیش له‌ واقیعی ڕابوردوو و ئێستاش بده‌ینه‌وه‌ ، ڕه‌نگه‌ تا ڕاده‌یه‌ك بتوانین گه‌لێك له‌وانه‌ی که‌ ڕویداوه‌ و لۆمه‌ی ستالین و لینین-مان له‌سه‌ریان  کردوه،‌ له‌ مارکسه‌وه‌ سه‌ر ده‌ربهێنێت ، یا لانی که‌م ئه‌شکالێکمان سه‌باره‌ت به‌ مارکس  لا دروستبکات.

با سه‌رنجێکی  بیانوو و پاساوه‌کانی کۆمۆنیسته‌کان بده‌ین و دوای ئه‌وه‌ ئاوبه‌رێکی سه‌رچاوه‌که‌ی بکه‌ین ، بزانین له‌ کوێدا ده‌گیرسێته‌وه.

  • ڕێکخستن و پارتی کرێکاران:.

ئه‌وه‌ی که‌ پاڵی به‌ ‘لینینه‌’ وه‌ ناوه‌ بۆ در‌وستکردنی پارتی شۆڕشگێڕ و کارکردنی کۆمۆنیسیته‌کان، گواستنه‌وه‌ی هۆشیاری چیانیه‌تی بووه‌ بۆ ناو ڕیزه‌کانی کرێکاران .  ئه‌و‌ له‌ کرداردا باوه‌ڕی به‌وه‌ نه‌بووه‌ که‌ هۆشـیاری چینایه‌تی له‌ زه‌مینه‌ی کارکردن و ململانێی چینایه‌تی نێوان  خودی کرێکاران و بورجوازی ‌ سه‌رهه‌ڵده‌دات.  ئه‌مه‌ له‌ لایه‌ك له‌ لایه‌کی دیکه‌شه‌وه‌ ‘ لینین’ باوه‌ڕی به‌ کۆنترۆڵکردنی چینی کرێکاران هه‌بووه‌ له‌لایه‌ن کۆمۆنیست و پارته‌که‌یانه‌وه‌. ئه‌و باوه‌ڕی به‌‌ بزوتنه‌ه‌ی خۆڕسکی نه‌بووه‌ ، هه‌میشه‌ش ئه‌و بزوتنه‌وه‌ خۆڕسکیانه‌ی به‌ حوکمی نه‌بوونی  پارتی شؤڕشگێڕی خاوه‌ن زه‌بت و ڕه‌بت و ‌ هه‌بوونی ناوه‌ندی دیمۆکراسی له‌و پارته‌دا,  به‌  بێ سه‌روبه‌ره‌ و ئاژاوه، داوه‌ته‌ قه‌ڵه‌م.

‘لینین’  باوه‌ڕی وابووه‌ بۆ ڕودانی شؤڕش بارودۆخی زاتی و بابه‌تی گرنگن .  له‌ بارودۆخی زاتیدا بۆ  شؤڕش هۆشیاری چینایه‌تی لای گرنگ بووه‌ و هه‌نگاوی گه‌وره بووه‌ چونکه‌ ‌  ئه‌و‌ هۆشیارییه‌ له‌ناو کرێکاراندا، به‌ڕای ئه‌و،  ونه‌.  بۆ ئه‌مه‌ش ئه‌و کاری له‌سه‌ر دروستکردنی ئه‌و پارته‌ کردووه‌ و باوه‌ڕی وابووه‌ که‌ کۆمۆنیسته‌کانی ناوه‌وه‌ و ده‌ره‌وه‌ی کرێکاران هۆشمه‌ندترین که‌سانێکن،  ده‌کرێت پارتی پێشڕه‌و به‌و  که‌سانه‌ دروستبکرێت و پێشڕه‌وایه‌تی چینی پڕۆلیتاریا، کرێکاران، بکات به‌ره‌و مه‌نزڵی کۆتایی  که‌ گرتنه‌ده‌ستی ده‌سه‌ڵاتی ده‌وڵه‌تی دیکتاتۆری پڕۆلیتاریایه‌، دواتریش به‌ره‌و کۆمۆنیزم .

لینین، له‌ کتێبه‌ به‌ناوبانگه‌که‌یدا ” ده‌بێت چی بکرێت؟” بناخه‌ی ته‌واوی پلان و پڕۆگرامی حیزبی به‌لشه‌فی دانا و هه‌ر له‌و‌ێدا په‌نجه‌ بۆ زه‌بتوڕه‌بتی حیزبیانه‌ ڕاده‌کێشێت و ده‌یه‌وێت بیکاته‌ ڕێنمایی “ده‌لیلی ” کارکردنی ئه‌ندامانی حیزب.

من له‌م خاڵه‌دا نامه‌وێت به‌ درێژی له‌سه‌ر ئه‌و کتێبه‌ و پلان و پڕۆگرامه‌که‌ی  ‘لینین’ بڕۆم چونکه‌ پێموایه‌ ئه‌وه‌مان که‌ ڕۆژێك لینینی یا مارکسی-لینینی بووبێتین ئه‌و کتێبه‌مان نه‌ك هه‌ر خوێندۆته‌وه‌ به‌ڵکو ده‌رخیشمان کردبوو.  ئه‌وه‌ی که‌ لای من گرنگه لیره‌دا، ‌ ئه‌وه‌یه‌ که‌ بلێم لینین ئه‌مه‌ی له‌ خودی مارکسه‌وه‌ هێناوه‌ . مارکس له‌ به‌یانی شیوعی-دا له‌ به‌شی دووهه‌مدا، له‌ په‌یوه‌ندی کرێکاران و کۆمۆنیسته‌کاندا، ده‌ڵێت  ” کۆمۆنیسته‌کان پارتێکی جیا دژ به‌ پارته‌کانی دیکه‌ی چینی کرێکاران دروست ناکه‌ن   https://www.marxists.org/archive/marx/works/1848/communist-manifesto/ch02.htm

له‌م دێڕه‌ کورته‌ دا ، مارکس دوو شتمان بۆ ده‌خاته‌ڕوو ، یه‌که‌م: کۆمۆنیسته‌کان و کرێکاران جیاوازن .  دووهه‌م:  هه‌بوون و ڕه‌وابوونی پارتی کرێکارانه‌یه‌.  ئه‌و ئایدیایه‌ی که‌ ‘لینین’ سه‌باره‌ت به‌ دروستکردنی حیزب‌ هه‌یبوو ، له‌  مارکس -ه‌وه‌ وه‌ری گرتوه‌.

John Molyneuxکه‌ ئه‌کادیمی و  نوسه‌ره‌ و زیاترله‌ 12 په‌رتوکی له‌سه‌ر کێشه‌ی جیاواز جیاواز هه‌یه‌  یه‌کێك بوو له‌ ڕابه‌ره‌کانی  ” سۆشیالیست وه‌رکه‌ر پارتی ” برتانیا و  ئێستاش له‌گه‌ڵ هه‌مان حیزب به‌ڵام له‌ ئیرله‌نده‌ کارده‌کات ،‌ یه‌کێکه‌ له‌نێو  که‌سه‌ دیاره‌کان ‌ که‌ له‌ مارکس به‌باشی گه‌یشتبێت و توانیوێتی  لینین به‌ مارکسه‌وه‌ په‌یوه‌ستبکاته‌وه‌ .  سه‌باره‌ت به‌ زۆر مه‌سه‌له‌ له‌وانه‌ ‘ حیزب’ ‘پڕۆلیتاریا/کرێکاران’ و دیکتاتۆری پڕۆلیتاریا’ و ‘ شۆڕش’ یه‌کجار زۆری نوسیوه‌ . لێره‌دا من وه‌کو به‌ڵگه‌نامه‌یه‌ك  په‌نجه‌ بۆ هه‌ندێك له‌ نوسینه‌کانی سه‌باره‌ت به‌ پارتی پێشڕه‌و، ڕاده‌کێشم .  ئه‌و‌ ده‌ڵێت ”  به‌ڵام کاتێك که‌ یه‌کێك له‌سه‌ر تئیوره‌کانی مارکس  سه‌باره‌ت به‌ پارت ده‌دوێت، بابه‌ته‌که‌ باسی پارتییه‌  سیاسییه‌کان  به‌گشتی نییه، به‌ڵکو پارته‌ شۆڕشگێره‌که‌یه‌ که‌ ئامانجی ئه‌و، هه‌ڵگێڕانه‌وه‌ی کاپیتاڵیزمه‌-  به‌تایبه‌ت که‌سێك که‌ قسه‌ له‌سه‌ر تێزی  مارکسی سه‌باره‌ت به‌ پارتێکی سیاسی پڕۆلیتاریانه‌، ده‌کات،  چونکه‌ ، به‌ دڵنیاییه‌وه‌ ، ئه‌وه‌ دیدی ئه‌وه‌ که‌ ” به‌ ته‌نها پڕۆلیتاریا، به‌ هه‌قه‌ت چینێکی شؤڕشگێڕن”  ‌  مۆلێنوکس هه‌ر له‌ درێژه‌ی ئه‌و نوسینه‌یدا له‌ شوێنێکی دیکه‌دا ده‌ڵێت ….له‌ ڕاستیدا مارکس زۆرجار پێشنیاری ئه‌وه‌ی کردووه‌ له‌ ته‌واوی مانای وشه‌دا، به‌ هه‌ستێکی ته‌واوه‌،  ناتوانرێت کرێکاران به‌چین وه‌رگیرێن هه‌تا  پارتی جیاوازی خۆیان بینانه‌که‌ن… ده‌توانین له مانیفێستی کۆمۆنیستدا ئه‌وه‌ بدۆزینه‌وه‌ که‌ ‘‌ ڕێکخستنی پڕۆلیتاریا له‌‌ چینێکدا، دواتریش له‌ پارتێکی سیاسیدا ، به‌به‌رده‌وامی غه‌مگینی/دڵه‌ڕاوکێیه‌ له‌ کێبڕکێی نێوان کرێکاران خۆیاندا’.  هه‌ره‌وها له‌ بڕیاری کۆنفرانسه‌که‌ی  نێونه‌ته‌وه‌یی یه‌که‌م، له‌نده‌نی 1871  واهات ‘ پڕۆلیتاریا ده‌توانێت ته‌نها به‌ دامه‌زراندنی پارتێکی سیاسی جیاواز بۆخۆی، وه‌ک‌ چین،  کار بکات ‘.   له‌ درێژه‌ی ئه‌و  نوسینه‌دا له شوێنێکی دیکه‌دا، به‌ ئاماژه‌کردن به‌ مارکس  ده‌ڵێت ”  ئه‌م خۆڕێکخستنه‌ی پڕۆلیتاریا له‌ پارتێکی سیساسیدا  زه‌روورییه‌/ جه‌وهه‌رییه‌ بۆ سه‌رکه‌وتنی شۆڕشی کۆمه‌ڵایه‌تی که‌ له‌ هه‌ده‌فی کۆتاییدا : هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی ( ئتلغاکردنه‌وه‌)   چینه‌کان.”‌

https://www.marxists.org/history/etol/writers/molyneux/1978/party/ch01.htm

ڕه‌نگه‌  له‌ ڕوی تیورییه‌وه‌ پێشڕه‌وی شؤڕشگێڕ  نێتی نه‌بووبێت ‌ که‌ ڕێكخراوێکی جیا له‌ چینی  کرێکاران دروستبکات و له‌ چه‌قی بزوتنه‌وه‌که‌یاندا خۆی به‌ هه‌موو شتێك بزانێت.  لینین و ئه‌وانی دیکه‌یان نێتیان وابووه‌ که‌ ئه‌مان تێکه‌ڵ به‌ به‌شێك له‌ چینی کرێکاران  بن به‌ مه‌به‌ستی کردنی جه‌ده‌لی   ململانێی چینایه‌تی و گواستنه‌وه‌ی  هۆشیاری سۆشیالیستیییانه‌ بۆ ناویان.  به‌ڵام له‌و ماوه‌ درێژه‌ی سه‌رده‌می مارکسه‌وه‌ تا ئێستا مامه‌ڵه‌ی  پارته‌ سۆشیالیست و کۆمۆنیسته‌کانمان له‌ته‌ك کرێکاراندا بۆ ده‌رکه‌وتووه‌، که‌ هه‌میشه‌ ‌ خۆیان به‌ ده‌سته‌ی پێشڕه‌و هۆشمه‌ند و ڕۆشنبیر زانیوه‌ و له‌ حه‌قیقه‌تیشدا له‌ ده‌ره‌وه‌ی ده‌سه‌ڵات و له‌ ده‌سه‌ڵاتیشدا توانیویانه‌ یاخود هه‌وڵی جددیان بۆ کۆنترۆڵکردنی کرێکاران داوه‌.

درێژه‌ی هه‌یه‌

 

ئه‌م زانیاریانه‌ی که‌ له‌م وتاره‌ی خواره‌وه‌دا هاتووه‌، بزمارێکی دیکه‌ به‌ کفنی ئه‌و ئایدۆلۆجییه‌دا داده‌کوتێت ، که‌ واده‌زانێت قه‌یرانه‌که‌ی ئێستاش قه‌یرانی سه‌رمایه‌دارییه‌ ، نه‌ك ئێمه‌

Zaher Baher

13/09/2016

ئه‌م زانیاریانه‌ی که‌ له‌م وتاره‌ی خواره‌وه‌دا هاتووه‌، بزمارێکی دیکه‌ به‌ کفنی ئه‌و  ئایدۆلۆجییه‌دا داده‌کوتێت ، که‌ واده‌زانن قه‌یرانه‌که‌ی ئێستاش قه‌یرانی سه‌رمایه‌دارییه‌ ، نه‌ك ئێمه‌

ڕۆژنامه‌ی گاردیانی دوێنێ ، 12/09/16 وتارێکی گرنگی بڵاوکرده‌وه‌ که‌ له‌ خواره‌وه‌ لینکه‌که‌ی داده‌نێم بۆ ئه‌وانه‌ی که‌ ئینگیزی ده‌زانن.  هاوکاتیش خاڵه‌ گرنگه‌کانی نێو ئه‌و وتاره‌ له‌م پۆسته‌دا ده‌خه‌مه‌ پێشچاوی هاوڕێیان و  دۆستانی ئه‌م ماڵپه‌ڕه‌.

له‌م وتاره‌دا ئه‌م خاڵه‌ گرنگانه‌ هاتوون:

  • ئه‌وه‌ نیشانده‌دات که‌ ئه‌م کۆمپانیانه‌ به‌ به‌راورد به‌ ئابوری ده‌وڵه‌ت-نه‌ته‌وه‌ له‌ به‌رنبه‌ر ساڵی پاردا داهات و قازانجیان زۆر هه‌ڵکشاوه‌.
  • ساڵی پار وجودی ئابوریانه‌ی  100 له‌ کۆمپانیا زه‌به‌لاحه‌کانی جیهان ژماره‌یان له‌ 63 وه‌ له‌ ساڵی 2014‌دا سه‌رکه‌وتووه‌ بۆ 69 له‌ساڵی 2015 ‌دا
  • 10 له‌و کۆمپانیا زه‌به‌لاحانه‌ی وه‌کو Walmart, Apple, Shell پاره‌ زیاتر په‌یداده‌که‌ن تاکو گه‌لێك له‌و وڵاتانی دونیا به‌ لێکدانی داهاتیان.
  • ده‌سه‌ڵاتی ئابوری ‌ 200 له‌و کۆمپانیانه‌ ‌ زۆرینه‌یه‌ك له‌ وڵاته‌ بچوکه‌کانی خوادووه‌ ، بۆ نموونه‌  153 له‌مانه باڵاده‌ستی زۆرێك له‌ نه‌ته‌وه‌کانن له‌ ئه‌فه‌ریقاو ئاسیا و ئه‌مه‌ریکای لاتین .
  • ئه‌مه‌ریکا و چین و ئه‌ڵمانیا و یابان و فه‌ره‌نسا و بریتانیا و 6 ده‌وڵه‌تی ئابوری گه‌وره‌ن به‌دووی ئه‌مانیشدا ئیتالیا و به‌رازیل و که‌نه‌ده‌ دێن.
  • قیمه‌تی 10 له‌م کۆمپانیانه‌ 285 تریلۆن دۆلاره‌ به‌ پاوه‌نیش ده‌کاته‌ 215 تریلۆن که‌ زیاتره‌ له‌ داهاتی 180 وڵات که‌ به‌ هه‌موویان قیمه‌تیان 280 تریلۆن دۆلاره‌. له‌م وڵاتانه‌: ئیرله‌نده‌، ئه‌نده‌نوسیا، ئیسرائیل، کۆڵؤمبیا، یۆنان ، ئه‌فه‌ریقای باشوور ، عێراق و ڤێتنام.

هه‌ڵبه‌ت زیادکردنی ده‌سه‌ڵات و داهاتی ئه‌مانه‌ له‌ به‌رانبه‌ر بێده‌سه‌ڵاتی و نه‌بوویی و هه‌ژاریی باقییه‌که‌ی دیکه‌ماندایه‌ .

  • بۆ زانیاری زیاتر تکایه‌ لینکه‌که‌ی خواره‌و ببینه‌:

https://www.theguardian.com/business/2016/sep/12/global-justice-now-study-multinational-businesses-walmart-apple-shell

 

 

 

 

ئەكتەر پێویستی بەناسین و شارەزایی لە تیۆرەكانی كەسێتی هەیە ؟ لەكاتی نواندندا !!

ئەكتەر پێویستی بەناسین و شارەزایی  لە تیۆرەكانی كەسێتی  هەیە ؟ لەكاتی نواندندا !!

بەشی دووەم و كۆتایی

خوێندنەوەی / ڕێباز محەمەد جەزا

__________________________________

لەسەرەتادا بەنیاز نەبووم لە م بارەیەوە هیچ بڵێم ، بەڵام هیچ لەوە ناخۆشترنیە كاتێك دەبینیت هەمووان حوكم و بریار لە سەرباشی و خراپی ئەكتەر دەدەن لەكاتێكدا چەندین تیۆر هەیە بۆناسینی كەسێتی  كە پێویستن  و ناكرێت بەباش و خرا پ و گۆترەكاری ماندوو بونیان رەتبكرێتەوە یان پەسەند بكرێت  . ئەمەش  بۆ وەرگرو ئەكتەرو دەرهێنە ریش  گرنگە لەڕووی تیۆریەوە و پێویستە  هەمووان  بزانن چۆن مامەڵەدەكەن و لە كوێدا دەتوانن سوود لە تیۆرێكی دیاریكراو وەربگرن لەبەرهەمێكی شانۆییدا  یان یپَویستە كێ‌ قسەیان لەسەر بكات و كاریان لەگەڵدا بكات  ، بۆئەم مەبەستە خوێندنەوەیكی خێرا دەكەم بۆ كتێبی ( نڤریات الشخصیە ) ی نووسەر “سیمۆن كلاپیە ڤالادۆن ” كە  ” علی المصری ” وەری گیڕاوەو بەرهەمی ” المۆسسە الجامعیە للدراسات و النشر والتوزیع ” و چاپی دووەمی ساڵی 1993ز

كەسێتی لە تێڕوانینی  ڕەفتارگەرا كانەوە :

وەكو لەبەشی یەكەمی ئەم خوێندنەوەیمدا باسم كرد ، چەندین تیۆرو قوتابخناەی تایبەت بەكەسیئَتی هەن كە بۆچوونی دژو لێك دوور یان لێك نزیك و چونیەك و زۆریت تریشی تیا بەدی دەكەین كە من پێم باشە زۆر بەخیرَرایی ئەم كتێبە نمایش بكەم و دواتر خوێنەر خوی ئازاد بێت لە بڕیایردان  ، بەنیسبەت  شانۆكارانیشەوە بگەڕینەوە بۆ تیۆرەكان و لە بایەخ و گررنگیان تێبگەن و وابكەن لە خۆوە و سەرپێی لتیۆرێك پەسەند یان ڕەت نەكەنەوە بەڵكو بگەڕێنەوە بۆ ژێدەرە ڕەسەنەكان و بە پێی پێویستی بەرهەمەكە سوود وەربگرن و بتوانن خوێندنەوەی تایبەت ڕەنێو بهێنن و لە م پێناوەشدا لەم بەشەی خوێندنەوەكەمدا كەدەبێتە دوابەشی كاركردنم لەم كتێبە دا بەشێوەیەكی پانۆرامی درێژە ی دەدەمێ‌ بە هیوای ئەوەی سوودێكی هەبێت .

نووسەر ئەم كتێبە ” سیمۆن كڵاپیە ” بە باسكردنی تیۆرەكەی ” واتسۆن ” بەردەوام دەبێت و باسی مانیفێستەكەی ساڵی 1913 دەكات كە بووبە خاڵی وەرچەرخان لای ڕەفتارگەراكان كەلە ڕاستیدا ئەو بەیانە لەسەرەتادا شێوەیەكی ڕەها و تازەنەبوو بەتەواوی ، بەڵكو چەندین توێژینەوەی دەربارە كراو دواتر بنەماكانی چەسپێندران و پێش ئەو مێژووە زۆربەی توێژینەوەكان  دەربارەی  دەروونناسی فزیۆلۆژی بوون . ” فەخنە ” وەكو بیریارێكی باو سەرقاڵی “میتا – ئەودیو” ی شتەكان بوو لەهەمان كاتدا لە دەرونناسیی ئەندامیدا  وپاشان “فۆنت” وەكو مامۆستای یاریدەدەری فیزیایی و “هلمولتز” یش لە هایدلبێرگ و لەفەرەنسا “ج. دۆما ” باسی لە پەرچەكرداری جەستەیی دەكرد لەكاتی هەڵچووندا . هەروەها لە ڕوسیا ” ستشنۆڤ ”  و بەسەر پەرشتی “پاڤلۆڤ ” گۆڕانكاری ڕویاندا و ئەمریكی و ڕووسیەكان شعوریان كرد بە ڕەفتارو  ناساندیان پەیوەندی ڕەفتارگەراكان بە ” مادی میكانیكەوە ” بەڕووی ئاڵۆزی و ئامێر گەراییدا كرایەوەو بووبە میراتگری فەلسەفەی ئەپستراكت و بیریارانی وەكو ” ئۆگست كۆمت” توێژینەوەی ریاڵتی شعوریان كرد و ڕتیان كردەوە .

لێرە بەدوواوە نووسەر “سیمۆن كڵاپیە ” دێتە سەرباسی زۆرێك لە تیۆریەكان و توێژینەوەی ئەزموونی و زانستی  سەر ڕێگا خران بەرەو ئامانجی تر و چەمكی كەسێتی نەبووە چەقی  ئەو توێژینەوانە بەڵكو بون بەكلیل بۆ كردنەوەی ردەرگای ڕاڤەی سایكۆلۆژی . تێكەڵیەك بەدیدەكرێت لەوێنەی مرۆڤ و كەسێتیدا و” هۆپنەر” بەمجۆرە و بەپێی چەند بنەمایەك لەوانە : ( نەوە “وەچەیی” یە )  ، (میكانیكیە)  ، ( ژینگەی) یە،  (چێژە) ، ( سەركەوتنە لەكاردا)  .

*دیمەن وڕەفتار :

نووسەر لەم بەشەدا زیاتر باسی پەرچەكردار دەكات وەكو وەڵامدانەوەو لەئەنجامی وروژاندنە دەرەكی و ناوەكیەكانەوە . وەكو چۆن باسی ” پاڤلۆڤ ”  و ” شینۆڤ” دەكات و ڕێسایەك دیاری دەكات ئەویش بریتیە لە : ( S)  دەبێتە وروژێنەری (  R) و دەبێتە (پەرچەكردار) . پرسیاری ممن لیرَەدا ئەمەیە ئەكتەری شانۆ لە كوردستان لەكاتی نواندندا  دەتوانێت سوودمەند بێت لە تیۆرێكی لەم جۆرەدا؟!  من بەداخەوەم بۆوەڵامەكەی چونكە دڵخۆشكەر نیە بۆنمونە باوا داینێین كە دەیزانێت و دەتوانێت !!! ئەی بۆ نمونەیەكمان لەنمایش یان لە دانیشتن و نووسینە ڕەخنەییەكاندا نەبینی؟! بەپێچەوانەشەوە گەربڵێین نایزانێت !! ئەی ئەم بوونەوەرە سەرقاڵی چییەو بەنیازی چییەو كەی دەگاتە ئەو باوەرەی كە تیۆری كار بكات و شارەزایی لەبارەیانەوە هەبێت ؟!!! من لێرە بەداو واز لەم پرسیارە جەرگ بڕانە دێنم كە بەڕاستی نەك وەڵامم دەست نەكەوتوە بەڵكو زۆر لەسەر ی برۆم ڕەنگە ڕەشبینی بم كوژێت !!بە م شێوە یە بە خێرایی لەم چێوەیە تیۆریەدا ڕە ت دەبم ، بەو ئومێدەی هەركەس بەییەوە گرنگە بۆی بگەڕێتەوە نوووسەر بە مجۆرە دایڕشتووە :

–           تیۆری واتسۆن و ڕەفتارگەرایی كلاسیك .

–           چەمكە كانی ڕەفتارگەرایی نوێ‌  وەكو : ( كلارك هول ،  دولارد و میللر ) و هتد..

دواتر نووسەر دێتە سەر باسكردنی ئەنجام و هەڵسەنگاندنی ئەم بەشەی كە تایبەتە بە ڕەفتارگەراكان وسودی ئەم قوتابخانەیەمان بۆڕوون دەكاتەوە دەربارەی كەسێتی كە بریتیە لە وەی  تەقینەوەو بڵاو بوونەوەیە بەڕووی یفرە تیۆری و دروستكردنی جیاوازی و  دووركەوتنەوە لە تاك ڕەهەندی و تاك تێگەیشتن و ڕەتكردنەوەی بەرامبەر و قسەی هەمەجیانەو لە خۆوە قسەركردن دەربارەی كەسێتی كە بێگومانم ئەمە ئازاری شانۆكارانیشە لە دوای هەربەرهەمێك و هەركەس بەوجۆرە تێی دەگات كە عەقڵی دەیبرێًت و بە پیًی ئەو ئاستە سنوردارو كورتە ی خۆی بڕیاری ناجۆر دەدات  و لەم  هەنگاوەوە بە ئومێدم هەمووان بەر پرسیارنە بگەڕینەوە بۆناو سیستم و چێوەی تیۆری بۆ كەسێًتی .

  • تیۆرە نمونەییەكان :

توێژەر “سیمۆن كڵاپیە ” لەم بەشەی كتێبكەیدا شەرحی ئەو دەربڕین و سیما و نمونانەمان بۆدەكات كە لە ڕوویی تیۆریەوە  گرنگن و پێویستە بایەخیان پێبدرێت و بە باوەڕی من بۆ ئەكتەر زۆر گرنگە بتوانێت كاریان لەسەر بكات و شارەزایی هەبێت لەبارەیانەوە …. كەسێتی لە ڕوانگەی ئەم تیۆریانەوە  لە ئزموونەوە وەردەگیرێن و  ئاڵو گۆڕیان بەسەردا دێت و توێژەر چەندین نمونەمن لەوتیریانە پێشكەش دەكات  لەوانە : ( نمونە خۆرسكەكان ) ، (نمونە تشكیلیەكان ) ، ( نمونە دەرونیەكان ) ،                  ( نمونە كانی وەرگرتنی سروش  لە شیكاری دەرونی  )،(نمونەكانی  هەڵویست و تصرفات   ) وهتد…..

پاشان نوێژەر دێتە سەر هەڵسنگاندن و ئەنجامی بەشە كە كە بە باوەڕی من زۆر پێویستە ئەكتەری شانۆ شارەزایی و مە هارەتی خۆی لەم ڕووەوە بەگەبڕ بخات ..

  • تیۆر هۆكاریەكان :

توێژەر لەم بەشەی كتێبەكەیدا دێتە سەرباسكرنی چەندین میتۆدی جۆراو جۆری هۆكاری و من لێرەدا تەنها ئاماژە بەناوەكانیان دەكەم زۆربەخێرایی  ) شیكاری هۆكاری ، شیكردنەوەی  هۆكارەكانی كەسێتی لەوانە :” ریمۆن كارتڵ ، هانس جۆرج ..) و پاشان توێەر دێتە سەرباسكردنی  هەڵسەنگاندنی ئەم بەشە و بۆچوونەكانی خۆی چڕدەكاتەوە .

  • تیۆرەكانی شیكردنەوەی دەروونی :

ئەو بۆچوونانەی نووسەر ” سیمۆن كڵاپیە” خستونیەتە ڕوو من لێرەدا زۆر بەپەلە تەنها چەند سەرقەڵەمێكی بخەمە روولەوانە : ( نمونەی شیكردنەوەی  دەروونی دەربارەی كەسێتی ، پێكهاتەی كەسێتی ، قۆناغەكانی گەشەكردنی لبیدۆ، زانستی كەسێتی و شیكردنەوەی تیۆری و هتد ….) كە بەڕای من مامەڵە كردن لەگەڵ هەر یەكێك لەو سەرەقەڵەمانە شایانی توێژینەوەی سەربەخۆو گفتوگۆی فراوانن ، هەرلەبەرئەوە  بە گرنگم زانی قسە لەسەر كردنی بووەستێنم بۆكاتێكی ترو دەرفەتی تر..پاشان نووسەر هەڵسەنگاندن ی خۆی بۆئەم بەشەش پێشكەش دەكات .

  • ئەنجام :

ئەنجام یان كۆتایی ئەم توێژینەوەیە لەلای نووسەر پیاچوونەوەیەكی خێرایە بە  تیۆرەكان كەسێتی و باس لەوەدەكات كەبەو سیكاریە خێرایانە ئەو تیۆرانە هەڵنا سەنگێندرێن و پێویستمان بەوەیە  كە بیانخوێنینەوەو جەدەلیان لە بارەوە بكەین و گفتگۆو قسەلەسەركردنیش لەم بارەیەوە كراوەیە بۆهەركەسێك بیەوێت قسەی جیاوازترو توێژینەوەی زیاتری هەبێت و منیش وەكو كۆتایی بۆئەم كتێبە پێشنیاز دەكەم  بۆهاوڕێ‌ شانۆ كارەكانم كە لە م قۆناغەدا كار بەتیۆر بكەن و بگەڕێنەوە بۆئەو ژیدەرەگرنگ و جیهانیانەی كە ئێمەوە كو كورد فەرامۆشمان كردوون و نەمان خوێندووونەتەوە جا لەبەر هۆكارێك بێت ن بەو ئومێدەی كارێكم كردبێت شایستەی لەسەر وەستان بێت .

 

 

rebaz-2