ڕۆشنكردنەوەیەك بۆ ڕای گشتی

ڕۆشنكردنەوەیەك بۆ ڕای گشتی

خوێنەرانی هێژا، وەك دەزانن لە هەرێمی كوردستان / کوردستان هزر و تێڕوانین و بیرۆكە ئەناركیستییەكان پێشینەیەكی زۆریان نییە و ئەگەر هەشبووبێت لە ئاستی ئاشنایی و ئاگاداریی تاكەكەسیی تێپەڕینەكردووە؛ لە کوردستان نە بزووتنەوەیەكی كۆمەڵایەتیی بە ناو و ئامانجی ئەناركیستی بوونی هەبووە، نە گروپ و ڕێكخراوەی جەماوەریی، نە بڵاوكراوە و نە دەقی نووسراو یا وەرگێڕدراو. تا ئەوێندەرێ كە ئێمە ئاگاداربین و بەڵگەمان هەبێت، پێش كۆبوونەوەی چەند نووسەر و چالاكێك و ڕاگەیاندنی (سەكۆی ئەناركیستانی كوردستان)، كە سەكۆیەكی ئینتەرنێتییە و ساڵی ٢٠٠٥ بەدواوە بوون و ئامادەیی هەیە و نووسەرانی پێش ڕاگەیاندنی ئەو سەكۆیە وەك تاكەكەس خەریكی وەرگێران و نووسین بوون و نزیكایەتییان لەتەك هزری ئەناركی هەبووە.

هەر ئاوا هەموو ڕەخنەلێگرانی هزری ئەناركیستی و هەموو كەسێكی ئیسلامی و ناسیونالیست و ماركسیست و لیبراڵی ئاگا لە بنەما هزرییەكانی ئەو ڕەوتە دەزانێت، ئەناركیزم هەر ئاوا کە ڕەتكەرەوەی سەروەریی چینایەتی و دارایی تایبەت و كاریكرێگرتەیە، هەر ئاواش ڕەتكەرەوەی هەموو ڕێكخستن و پێكهاتەیەكی قووچكەیی و نێوەندیییە ئیدی چ پارتییەكی ڕامیاریی بێت یا ڕێكخراو و گورپێكی جەماوەریی و كۆمەڵایەتیی و چ پێكهاتەی خێزان و كۆڕێكی كۆمەڵایەتیی بێت، هەر لەسەر ئەو بنەمایە هیچ ئەناركییەك ئەو مافە بەخۆی نادات و ئەو مافەی نییە، كە خۆی بكاتە قسەكەری ئەوانی دیكە یا بەناوی ئەوانی دیكەوە ڕاگەیاندن بدات و ڕێكخراو و بزووتنەوەی ئینتەرنێتی ڕابگەیێنێت، چونكە ڕێكخراوی ئەنارکی هەنگاوی یەكەم ڕێكراوێكی پاگەندەییە و دووەم پێكهاتەیەكی ئاسۆییی نێو ژیانی كۆمەڵایەتییە و هەروەها بزووتنەوەی ئەناركی ناوی سەر كاخەز و تۆڕی ئینتەرنێتیی نییە، گروپی پاگەندەیی خۆجێی و فێدراسیۆنە هەرێمیی و كۆنفێدراسیۆنە سەرتاسەرییەكان شێوەی باوی ڕێكخستنی ئەناركیستین، بەڵام ئەم شێوە ڕێکخستنە فرەتر لە بزووتنەوەی كرێكاریی و جەماوەریی مەیدانی و لە یەكگرتنەوەی گروپە خۆجێییە پاگەندە و چالاكەكان پێكدێن، بزووتنەوەش بە گشتێتی بە چالاكی و جوڵەی هەڵگرانی ئاراستەیەكی دیاریكراو دەگوترێت، نەك ڕاگەیاندنی چەند كەسێك لە سەرووی كۆمەڵ وەك لاسایی سیستەم و ڕێكخستنی چینایەتیی و قووچكەیی باوی تا ئێستا.

بەڵام بەداخەوە لە شەش ساڵی ڕابوردوودا بە بڵاوبوونەوەی بیرۆكە و تێڕوانینە ئەناركیستییەكان لە خۆرهەڵاتی ناوین و نێو كۆچەران و پەنابەرانی ئەوروپا-نشین، بینەری دوو هەوڵی پێچەوانە و لاساییكەرەوانەی پارتییە ڕامیارییەكان و ڕێكخستنە قووچكەیی و نیوەندییەكانین بەناوی ئەناركیزمەوە؛

یەكەم: دروستكردنی وێبلاگێكی فارسی-زمان بەناوی “صدای آنارشیسم” ساڵی ٢٠٠٩، كە لە ئێستادا بەرەو دروستكردنی چەندین پەڕە و ئەكاونتی فەیسبووكی بەناوی “كارگرا آنارشیست” و “دانشجویان آنارشیست” و “هنرمندان آنارشیست” و “….” و دەیان پەیج و گروپی دیكەی یەك كەسی دروستكردووە، كە لاساییكردنەوەیەكی ئاشكرای ناونانە لێنیستییەكانە “ئاڵای شۆڕش” ، “دەنگی كۆمونیزم” و …..تد.

دووەم: دروستكردنی پەیجێكی فەیسبووكی بە زمانی كوردی بەناوی “بزووتنەوەی ئەناركیستی كوردستان” دوو ڕۆژ لەمەوپێش، كە پاش یەكەمین سەرنجی ئێمە لەبارەی ناوەكەیانەوە، ناوی ڕێكخراوێكیشیان “ڕێكخراوی ئەناركیستی كوردستان” قووتكردەوە، “عزر لە خەتا قەباحەتتر”.

لە بارەی مێژوو و چالاكی هەوڵی یەكەم، دوو كەس ئەو وێبلاگەیان دروستكردبوو، ئەو كات گروپێك ئەناركیستی فارسی-زمان لە پاڵتۆك دوو ژووری پاگەندەیی بەناوی “ئەناركۆ-سەندیكالیزم” و “سەدەی بیست و یەك ، سەدەی ئەناركیزم” هەبوون و هاوڕێیانی ئێمەش [سەكۆی ئەناركیستانی كوردستان] بەشداری لێدوان و گفتوگۆ و مشتومڕەكانی ئەو دوو ژوورە پالتۆكییەویان دەكرد. هەر لە سەرەتای هاتنی دروستكەرانی وێبلاگی “صدای آنارشیسم” بۆ نێو گفتوگۆكان، ئەو ناونانە ڕووبەڕووی ڕەخنەی ئەناركسیتی بوووە، هەروەها دواتر لە پێكهاتن و یەكەمین كۆبوونەوەی ئەناركیستە فارسی-زمانەكانی ئاڵمانیا ساڵی ٢٠١٠، چالاكی و بەرخوردی ئوتوریتەگەرایانە و تاككەڕەوانەی یەكێك لە دروستكەرانی ئەو وێبلاگە بوو بە بابەتی مشتومڕ و لەبارەیەوە هەڵوێست وەرگیرا و پاشان تێڕوانینە سێكستییەكانی و كۆنترۆڵكردنی وێبلاگەكە و خۆسەپاندنی ئەو و هەروەها ئۆتوریتەگەرایانی چالاكێكی دیكە، بوونە هۆی هەڵوەشاندنەوەی گروپە و دروستكردنی كێشەیەكی درێژماوە و بەردەوامیی هەر دووكیان لەسەر ڕۆڵی پاپا و مامای ئەناركیزم. خوێنەری بەردەوامی بابەتە فارسیییەكان، ئاگاداری هەموو ئەو پرسانەیە و لە ساڵی ٢٠١٢ بەدواوە (فێدراسیۆنی نێونەتەوەیی ئەناركیستی)یش ئاگاداری ئەو وردەكارییانە هەیە.

هەوڵی دووەم، خوێنەر دەتوانێت بەخۆی سەرنجی ڕاگەیاندن و ڕێكخراو قوتكردنەوەی ئەو پەیجە فەیسبووكییەی، كە زۆرینەی تێكستەكانی كۆپیكراوی نووسین و وەرگێرانەكانی هاوڕێیانی سەكۆی ئەناركیستانن، بدات. ئەوەی ئێمە دەمانەوێت لێرەدا بە ئێوەی هێژای ڕابگەیێنین و هەمووان ئاگاداربكەینەوە، ئەوەیە كە ئێمە دەستخۆشی لە هەر تاكە كەس و هەر گروپێك دەكەین، كە بەناوی ئەناركیستبوون یا بە نزیكایەتی هزریی لە ئەناركیزم چالاكی و پاگەندەدەكات و سایت و بلاگ و ئەكاونت و پەیج و گروپی كۆمەڵایەتیی نێو ئینتەرنێت دروسدەكات، هەروەها هەموو نووسین و وەرگێرانێكی هاوڕێیانی ئێمە بڵاوكردنەوەیەكی ئازادانەیە و هەموو كەس دەتوانێت لەلای خۆی چاپیبكات و بڵاویبكاتەوە، بە مەرجێك ئاماژە بە سەرچاوەیەك كە لە ئەوەوە وەریگرتووە بدات و هەروەها نەیكاتە كەرەستەی پارەپەیداكردن یا ناوبانگدەركردن بۆ خۆی.

ئەوەی ئێمە بزانین و ئاگاداربین، (بزووتنەوە) بە هەبوونێكی كۆمەڵایەتیی و جەماوەریی دەگوتریت، كە لە ژیانی ڕۆژانەدا كار و چالاكی هەیە و لە ئاستی كۆمەڵێكدا چەندین لك و گروپ و ڕێكخراوەی جەماوەریی و كۆمەڵایەتیی و هەرەوەزیی و ..تد لە خۆی گرتووە. هەروەها ڕێكخراو/ ڕێكخستنی ئەناركیستی[نەك پارتیی]، لە كۆنەوە تا ئێستا گروپی كاریی و پاگەندەیی خۆجێی، فێدراسیۆنی هەرێمی كە لە یەكگرتنی گروپە خۆجیییەكان و ڕێكخراوە جەماوەرییە خۆجێیەكان پێكدێت، كۆنفێدراسیۆنی سەرتاسەریی، كە لە یەكگرتنی فێدراسیۆن و ڕێكخراوە جەماوەریی و كۆمەڵایەتییە هەرێمییەكان پێكدێت. بێجگە لەوانەش لە ئێستادا وەك هەوڵێك بۆ خۆلادان و بەرگرتن بە بیرۆكراسیی ڕێكخراوەیی و بەرگرتن بە ئۆتوریتەگەریی چالاكان، پێكهێنانی تۆڕی ناوچەیی و هەرێمی و سەرتاسەریی سەریهەڵداوە، كە بە هەمان میكانیزم و بنەماكانی ڕێكخستن و بڕیاردان و جێبەجێكردن و چالاكی ئەنارکیستیی هەن و پەیڕەودەکات.

بەداخەوە، ئەوەی ئێمە لە ڕاگەیاندنی “بزووتنەوەی ئەناركیستی كوردستان” دەیبینین، تەواو پێچەوانەی بنەما هزریی و ڕێكخستنی و چالاكییەكانی بزووتنەوەی ئەناركیستین و تەنیا لاساییكردنەوەیەكی نەزانانە یا ئامانجدارانی ڕێكخستن و ڕێكخراوە قووچكەیی و نێوەندییە ڕامیارییەكانە و كەسێك یا چەند كەسێك لە پشت مۆبایل/ لاپتۆپێكەوە بە ئارەزووی خۆی ناو و سێمبوڵ بۆ خۆی/خۆیان دروستدەكەن، كە لە باشترین باردا دەستكاریكردنی ئارم وسێمبولەكەی فراكسیۆنی لەشكری سوور (RAF)ی ئاڵمانیا’یە و كەسێك یا كەسانێك دەیانەوێت ببنە دیكتەکەر و پێشرەو و ڕزگاركەری خەڵك. بەداخەوە ئەگەر ئەوان بەڕاستی چالاكانی ئەناركیستن و دەیانەوێت لەو ئاراستەدا بەگوێرەی توانای خۆیان لە شوینی ژیان و كاری خۆیان یا لە تۆری ئێنتەرنێتیدا چالاکی ئەنجامبدەن، دەیانتوانی وەك كاریی تاكەكەسیی یا گروپی گوند/ گەڕەك یا شارێك خۆیان بە خوێنەر بناساندایە؛ بەناوی دەستەیەك یا بەشێك لە ئەناركیستانی شاری سنە، مەریوان، مەهاباد، سلێمانی، دیاربەكرد، كۆبانێ….تد. بەڵام بەداخەوە ئەوان بەبێ هەبوونی تێڕوانین و بیرۆكە و نووسین و وەرگێڕان و چالاكی و پەیوەندی لەتەك گروپەكانی دیكە، خۆیان بەناوی “بزووتنەوە” و “ڕێكخراو”ی ئەنارکستانی هەموو و سەرتاسەری كوردستان ڕاگەیاندووە و خۆیان كردووەتە دەمراستی هەموو ئەناركیستانی كوردستان، كە ئەوە بێزراوترین و ناشیاوترین و ڕەتکراوەترین كارە لەلای ئەناركیستەكان و تەنیا چەپە بەناو “ئەناركیستەكان”ی خۆرهەڵاتی ناوین ڕێگە بەخۆیان دەدەن، ئاوا كارێك ئەنجامبدەن.

بۆ ئاگاداری خوێنەر و وەك ڕۆشنكردنەوەیەك سەرەتا لەلایەن هاوڕێیانی ئەوروپییەوە (سەكۆی ئەناركیستانی كوردستان) وەك “فێدراسیۆنی ئەناركستانی كوردستان” ناسێنرا، لەو بارەوە ئێمە ناچاربووین لە چەندین پێكەوەدانیشتن و دیمانەدا ڕۆشنكردنەوەمان دا، كە لە كوردستان نە بزووتنەوەیەكی ئەناركیستی بوونی هەیە و نە فێدراسیۆن، لەوانەیە لە خۆرهەڵات [كوردستانی بەشی ئێران] و لە باكوور [كورستانی بەشی توركیە] گروپی ئەناركیستی كار و خۆجێی یا گروپی پاگەندەیی نهێنی هەبن و ئێمە ئاگاداری هەبوونی چەندین تاكە كەسی چالاك لە خۆرهەڵات و باشوور و باکوور هەین و پەیوەندییی تاكەكەسییمان لەتەكیان هەیە، بەڵام هیچ بزووتنەوەیەكی كۆمەڵایەتیی و جەماوەریی بوونی نییە و ئێمەش [سەكۆی ئەناركیستانی كوردستان] تەنیا سەكۆیەكی ئینتەرنێتیین بۆ گفتوگۆ و لێدوان و نووسین و بڵاوكردنەوە و پاگەندەكردن لەبارەی خۆڕێكخستن و خۆچالاكیی و خۆبڕیاردان و خۆجێبەجێكردن و خۆبەرێوەبەریی و هاوكاتیش نووسەرانی (سەكۆی ئەناركیستانی کوردستان) چالاكی گروپە خۆجێییەكانی وڵاتانی ئەوروپین.

لەبەرئەوە ئەو پەیجە فەیسبووكییە و هەر بلاگ و و سایت و پەیجێكی ئینتەرنێتی بەناوی “بزووتنەوە” و “ڕێكخراو”ی ئەناركیستی بناسێنێت، هیچ پەیوەندییەكی بە (سەكۆی ئەناركیستانی كوردستان) نییە و لەسەر بنەماكانی هزر و تێڕوانینی ئەناركیستی و ئەزموونە مێژووییەكان و گەڕانەوەمان بۆ مێژوو، ئەو بەناو “بزووتنەوە” و “ڕێكخراوە” ئینتەرنێتییانە ڕەتدەكەینەوە و بە هەوڵێكی چەپی لە بەرگی “ئەناكیستی”یان دەبینین و بە گومانەوە سەرنجیاندەدەین و لە مێژووی بزووتنەوەی ئەئارکسیتیدا هەمیشە نیشانەی پرسیاریان لەسەر بووە و دەبێت. بەڵام هاریكاری و هاوڕیی هەموو دەنگێكی ئازاد، هەموو كار و چالاكییەكی خۆجیی و هەموو گروپێكی خۆجێی و ئێنتەرنیتیی پاگەندەكەر و ڕۆشنگەر دەكەین. لەو بارەوە لێرەدا بۆ جیاكردنەوە خۆمان لینكی پێگە ئینتەرنێتییەكانی سەكۆی ئەناركستان ڕیزدەكەن:

http://www.anarkistan.wordpress.com

http://www.facebook.com/sekoy.anarkistan

http://www.issuu.com/anarkistan

http://www.twitter.com/anarkistan

anarkistan@riseup.net

ئەنارکیستەکان نە خۆیان بە [مەرجەع] دەزانن و نە هیچ کەس بە [مەرجەعی] خۆیان دەزانن و نە بواردەدەن، کە هیچ کەس و گروپ و دەستەبژێرێك ببێتە [مەرجەع]ی بزووتنەوەی ئەنارکیستی.

سەكۆی ئەناركیستانی كوردستان

٢٦ی فیبریوەری ٢٠١٦

Roşinkirdneweyek bo ray giştî

Roşinkirdneweyek bo ray giştî

Xwêneranî hêja, wek dezanin le herêmî kurdistan / kurdistan hzir û têrrwanîn û bîroke enarkîstîyekan pêşîneyekî zoryan nîye û eger heşbûbêt le astî aşnayî û agadarîy takekesîy têperrînekirduwe; le kurdistan ne bzûtneweyekî komellayetîy be naw û amancî enarkîstî bûnî hebuwe, ne grup û rêkixrawey cemawerîy, ne bllawkrawe û ne deqî nûsraw ya wergêrrdraw. Ta ewênderê ke ême agadarbîn û bellgeman hebêt, pêş kobûnewey çend nûser û çalakêk û rageyandinî (sekoy enarkîstanî kurdistan), ke sekoyekî înternêtîye û sallî 2005 bedwawe bûn û amadeyî heye û nûseranî pêş rageyandinî ew sekoye wek takekes xerîkî wergêran û nûsîn bûn û nzîkayetîyan letek hizrî enarkî hebuwe.

Her awa hemû rexnelêgranî hizrî enarkîstî û hemû kesêkî îslamî û nasîwnalîst û markisîst û lîbrallî aga le bnema hizrîyekanî ew rewte dezanêt, enarkîzm her awa ke retkerewey serwerîy çînayetî û darayî taybet û karîkrêgirteye, her awaş retkerewey hemû rêkxistin û pêkhateyekî qûçkeyî û nêwendîyye îdî çi partîyekî ramyarîy bêt ya rêkixraw û gurpêkî cemawerîy û komellayetîy û çi pêkhatey xêzan û korrêkî komellayetîy bêt, her leser ew bnemaye hîç enarkîyek ew mafe bexoy nadat û ew mafey nîye, ke xoy bkate qsekerî ewanî dîke ya benawî ewanî dîkewe rageyandin bdat û rêkixraw û bzûtnewey înternêtî rabgeyênêt, çunke rêkixrawî enarkî hengawî yekem rêkrawêkî pagendeyye û duwem pêkhateyekî asoyîy nêw jyanî komellayetîye û herweha bzûtnewey enarkî nawî ser kaxez û torrî înternêtîy nîye, grupî pagendeyî xocêy û fêdrasyone herêmîy û konfêdrasyone sertaserîyekan şêwey bawî rêkxistinî enarkîstîn, bellam em şêwe rêkxistne fretir le bzûtnewey krêkarîy û cemawerîy meydanî û le yekgirtnewey grupe xocêyye pagende û çalakekan pêkdên, bzûtneweş be giştêtî be çalakî û culley hellgranî arasteyekî dyarîkraw degutrêt, nek rageyandinî çend kesêk le serûy komell wek lasayî sîstem û rêkxistinî çînayetîy û qûçkeyî bawî ta êsta.

Bellam bedaxewe le şeş sallî raburdûda be bllawbûnewey bîroke û têrrwanîne enarkîstîyekan le xorhellatî nawîn û nêw koçeran û penaberanî ewrupa-nşîn, bînerî dû hewllî pêçewane û lasayîkerewaney partîye ramyarîyekan û rêkxistne qûçkeyî û nîwendîyekanîn benawî enarkîzmewe;

Yekem: drustkirdnî wêblagêkî farsî-zman benawî “êday آnarşîsm” sallî 2009, ke le êstada berew drustkirdnî çendîn perre û ekawnitî feyisbûkî benawî “kargra آnarşîst” û “danişcuyan آnarşîst” û “hnirimindan آnarşîst” û “….” û deyan peyc û grupî dîkey yek kesî drustkirduwe, ke lasayîkirdneweyekî aşkray nawnane lênîstîyekane “allay şorrş” , “dengî komunîzm” û …..tid.

Duwem: drustkirdnî peycêkî feyisbûkî be zmanî kurdî benawî “bzûtnewey enarkîstî kurdistan” dû roj lemewpêş, ke paş yekemîn sernicî ême lebarey nawekeyanewe, nawî rêkixrawêkîşyan “rêkixrawî enarkîstî kurdistan” qûtkirdewe, “‘zir le xeta qebahettir”.

Le barey mêjû û çalakî hewllî yekem, dû kes ew wêblageyan drustkirdbû, ew kat grupêk enarkîstî farsî-zman le palltok dû jûrî pagendeyî benawî “enarko-sendîkalîzm” û “sedey bîst û yek , sedey enarkîzm” hebûn û hawrrêyanî êmeş [sekoy enarkîstanî kurdistan] beşdarî lêdwan û giftugo û miştumrrekanî ew dû jûre paltokîyewyan dekrid. Her le seretay hatnî drustkeranî wêblagî “êday آnarşîsm” bo nêw giftugokan, ew nawnane rûberrûy rexney enarkisîtî bûwe, herweha dwatir le pêkhatin û yekemîn kobûnewey enarkîste farsî-zmanekanî allmanya sallî 2010, çalakî û berxurdî uturîtegerayane û takkerrewaney yekêk le drustkeranî ew wêblage bû be babetî miştumirr û lebareyewe hellwêst wergîra û paşan têrrwanîne sêksitîyekanî û kontrollkirdnî wêblageke û xosepandinî ew û herweha oturîtegerayanî çalakêkî dîke, bûne hoy hellweşandnewey grupe û drustkirdnî kêşeyekî drêjmawe û berdewamîy her dûkyan leser rollî papa û mamay enarkîzm. Xwênerî berdewamî babete farsîyyekan, agadarî hemû ew pirsaneye û le sallî 2012 bedwawe (fêdrasyonî nêwneteweyî enarkîstî)îş agadarî ew wirdekarîyane heye.

Hewllî duwem, xwêner detwanêt bexoy sernicî rageyandin û rêkixraw qutkirdnewey ew peyce feyisbûkîyey, ke zorîney têkistekanî kopîkrawî nûsîn û wergêranekanî hawrrêyanî sekoy enarkîstanin, bdat. Ewey ême demanewêt lêreda be êwey hêjay rabgeyênîn û hemuwan agadarbkeynewe, eweye ke ême destxoşî le her take kes û her grupêk dekeyn, ke benawî enarkîstibûn ya be nzîkayetî hizrîy le enarkîzm çalakî û pagendedekat û sayt û blag û ekawnit û peyc û grupî komellayetîy nêw înternêt drusdekat, herweha hemû nûsîn û wergêranêkî hawrrêyanî ême bllawkirdneweyekî azadaneye û hemû kes detwanêt lelay xoy çapîbkat û bllawîbkatewe, be mercêk amaje be serçaweyek ke le ewewe werîgirtuwe bdat û herweha neykate kerestey parepeydakirdin ya nawbangderkirdin bo xoy.

Ewey ême bzanîn û agadarbîn, (bzûtnewe) be hebûnêkî komellayetîy û cemawerîy degutrît, ke le jyanî rojaneda kar û çalakî heye û le astî komellêkda çendîn lik û grup û rêkixrawey cemawerîy û komellayetîy û herewezîy û ..tid le xoy girtuwe. Herweha rêkixraw/ rêkxistinî enarkîstî[nek partîy], le konewe ta êsta grupî karîy û pagendeyî xocêy, fêdrasyonî herêmî ke le yekgirtnî grupe xocîyyekan û rêkixrawe cemawerîye xocêyekan pêkdêt, konfêdrasyonî sertaserîy, ke le yekgirtnî fêdrasyon û rêkixrawe cemawerîy û komellayetîye herêmîyekan pêkdêt. Bêcge lewaneş le êstada wek hewllêk bo xoladan û bergirtin be bîrokrasîy rêkixraweyî û bergirtin be oturîtegerîy çalakan, pêkhênanî torrî nawçeyî û herêmî û sertaserîy serîhelldawe, ke be heman mîkanîzm û bnemakanî rêkxistin û birryardan û cêbecêkirdin û çalakî enarkîstîy hen û peyrrewdekat.

Bedaxewe, ewey ême le rageyandinî “bzûtnewey enarkîstî kurdistan” deybînîn, tewaw pêçewaney bnema hizrîy û rêkxistinî û çalakîyekanî bzûtnewey enarkîstîn û tenya lasayîkirdneweyekî nezanane ya amancdaranî rêkxistin û rêkixrawe qûçkeyî û nêwendîye ramyarîyekane û kesêk ya çend kesêk le pişt mobayl/ laptopêkewe be arezûy xoy naw û sêmbull bo xoy/xoyan drustdeken, ke le baştirîn barda destkarîkirdnî arm wsêmbulekey frakisyonî leşkirî sûr (RAF)î allmanya’ye û kesêk ya kesanêk deyanewêt bibne dîkteker û pêşrew û rizgarkerî xellk. Bedaxewe eger ewan berrastî çalakanî enarkîstin û deyanewêt lew arasteda begwêrey twanay xoyan le şuynî jyan û karî xoyan ya le torî ênternêtîda çalakî encambden, deyantwanî wek karîy takekesîy ya grupî gund/ gerrek ya şarêk xoyan be xwêner bnasandaye; benawî desteyek ya beşêk le enarkîstanî şarî sne, merîwan, mehabad, slêmanî, dyarbekrid, kobanê….tid. Bellam bedaxewe ewan bebê hebûnî têrrwanîn û bîroke û nûsîn û wergêrran û çalakî û peywendî letek grupekanî dîke, xoyan benawî “bzûtnewe” û “rêkixraw”î enarkistanî hemû û sertaserî kurdistan rageyanduwe û xoyan kirduwete demrastî hemû enarkîstanî kurdistan, ke ewe bêzrawtirîn û naşyawtirîn û retkrawetrîn kare lelay enarkîstekan û tenya çepe benaw “enarkîstekan”î xorhellatî nawîn rêge bexoyan deden, awa karêk encambden.

Bo agadarî xwêner û wek roşinkirdneweyek sereta lelayen hawrrêyanî ewrupîyewe (sekoy enarkîstanî kurdistan) wek “fêdrasyonî enarkistanî kurdistan” nasênra, lew barewe ême naçarbûyn le çendîn pêkewedanîştin û dîmaneda roşinkirdneweman da, ke le kurdistan ne bzûtneweyekî enarkîstî bûnî heye û ne fêdrasyon, lewaneye le xorhellat [kurdistanî beşî êran] û le bakûr [kuristanî beşî turkye] grupî enarkîstî kar û xocêy ya grupî pagendeyî nhênî hebin û ême agadarî hebûnî çendîn take kesî çalak le xorhellat û başûr û bakûr heyn û peywendîyî takekesîyman letekyan heye, bellam hîç bzûtneweyekî komellayetîy û cemawerîy bûnî nîye û êmeş [sekoy enarkîstanî kurdistan] tenya sekoyekî înternêtîyn bo giftugo û lêdwan û nûsîn û bllawkirdnewe û pagendekirdin lebarey xorrêkxistin û xoçalakîy û xobirryardan û xocêbecêkirdin û xoberêweberîy û hawkatîş nûseranî (sekoy enarkîstanî kurdistan) çalakî grupe xocêyyekanî wllatanî ewrupîn.

Leberewe ew peyce feyisbûkîye û her blag û wi sayt û peycêkî înternêtî benawî “bzûtnewe” û “rêkixraw”î enarkîstî bnasênêt, hîç peywendîyekî be (sekoy enarkîstanî kurdistan) nîye û leser bnemakanî hzir û têrrwanînî enarkîstî û ezmûne mêjûyyekan û gerraneweman bo mêjû, ew benaw “bzûtnewe” û “rêkixrawe” înternêtîyane retdekeynewe û be hewllêkî çepî le bergî “enakîstî”yan debînîn û be gumanewe serincyandedeyn û le mêjûy bzûtnewey earkisîtîda hemîşe nîşaney pirsyaryan leser buwe û debêt. Bellam harîkarî û hawrrîy hemû dengêkî azad, hemû kar û çalakîyekî xocîy û hemû grupêkî xocêy û ênternîtîy pagendeker û roşinger dekeyn. Lew barewe lêreda bo cyakirdnewe xoman lînkî pêge înternêtîyekanî sekoy enarkistan rîzdeken:

http://www.anarkistan.wordpress.com

http://www.facebook.com/sekoy.anarkistan

http://www.issuu.com/anarkistan

http://www.twitter.com/anarkistan

anarkistan@riseup.net

Enarkîstekan ne xoyan be [merce’] dezanin û ne hîç kes be [merce’î] xoyan dezanin û ne bwardeden, ke hîç kes û grup û destebjêrêk bbête [merce’]î bzûtnewey enarkîstî.

Sekoy enarkîstanî kurdistan

26î fîbrîwerî 2016

زیبا شناسی و آنارشیسم (٢)

فرشید یاسائی

…هنر و زیباشناسی عکس تصور برده گان و بت پرستان مذهب و ایدئولوژی ، معنای متفاوتی دارند. هنر از قرون هیجده و نوزدهم در دنیا با شکل و شمایل جدیدی ظهور یافت. این ظهور برای دارندگان ایدئولوژی خوشایند نبود . بدین منظور (بدون درک آن) به تفسیر آن پرداختند…لذا به تعهد و غیر تعهد تقسیم اش کردند تا سهم خود را در این بازار آشفته ای که براه انداختند؛ ببرند. آنان هنر به مثابه یک مقوله مستقل را زیر علامت سئوال بردند . کتب متعددی در این مورد نوشتند تا هنر و زیباشناسی را نیز مصادره به مطلوب کنند! هنر اسلامی ، هنر مارکسیستی، هنر خلقی و انقلابی و….برای اذهان خام ساختند تا خود را تافته جدا بافته ای درآورند! و خوشبختانه در تمامی جبهه ها شکست سختی خوردند و از میدان بدر شدند.

به عقیده نگارند زیباشناسی علم تازه ای نیست… این مورد را مارکسیستهای بعد از مارکس راه انداختند همانطور که ایدئولوژی خویش را به اشتباه “سوسیالیسم علمی” نام نهادند تا دیگران را محو ایدولوژی خویش سازند تا از پاسخگوئی رهائی یابند. زیباشناسی حسی است که انسان با خود به دنیای هستی میآورد و در تمامی انسان ها وجود دارند : در تعدادی خاموش و در تعداد دیگری فعال است. اینکه در قرن بیستم در مدارس و دانشگاه ها تحت عنوان رشته مشخصی تدریس میشود هیچ سنخیتی با اذهان ایدئولوژی زده ندارد. پیدایش زیباشناسی در قرون گذشته برای پاسخ به چیستی هنر و رابطه هنر و هنرمند بود . قرار نبود نسخه ای برای درمان بیماری ایدئولوژی باشد!

هنر تجربه ای مطلوب است که میکوشد به زندگی آدمیان معنا و ارزش بخشد. همین تجربه سبب شناخت بیشتر انسان از دنیای اطرافش است….اینکه هنرمندان با الهام های مذهبی و یا اجتماعی آثاری در این مورد خلق کردند ، موضوع بحث ما نیست. بلکه اشاره و توجه بدان ، یادآور موردی است که مکتبی ها می کوشند در آنچرا که مورد توجه خاص انسان ها است ، رخنه و دخل و تصرف داشته باشند و آنرا به طریق ویژه خویش ، در چنگ خویش گیرند.

آنارشیسم عکس تصور بیماران ایدئولوژی ، زیبائی و هنر را حسی زیبائی و لطیفی میداند که نمی تواند در چارچوب بسته و تنگ ایدئولوژی های مارکسیستی و یا مذهبی… اسیر شود. ما این حس ( زیبا و لطیف ) را در فلسفه آنارشیسم کشف کردیم. میکوشیم با دید مسلح به زیباشناسی هم دنیا را ببینیم و هم آنارشیسم را. بدین دلیل نه هنر متعهد را قبول داریم و نه تعهدی برای هنرمند قائل هستیم.هنر و هنرمند باید مستقل و رها از کلیه وابستگی ها باشد.

جنبش مدرن همزمان با زیباشناسی ، جنبشی بود (در اواخر قرن نوزدهم و و اوائل قرن بیستم) انقلابی که در تمامی هنرهای موجود تاثیر گذاشت. این هنرمندان ( در این عصر) عکس تصور مذهبیون دقیقا میدانستند چه میخواهند وچه نمیخواهند.آنان حتی طبیعت را متفاوت می دیدند.طبیعت و زیبائی و مشتقات آن را با نگاهی کاملا جدید و غیر رایج زمان ترسیم کردند و در مجموع به درک تازه ای از هنر و زیباشناسی رسیدند که بیسابقه بود. رنگ و طرح ، اشیا و طبیعت… کلمات و مفاهیم ادبی و سیاسی دچار دگرگونی شده بود و رنسانس جدیدی صورت پذیرفت. تحول جدید حتی کوشید خدا را به کلیساها تبعید کند و از خادمانش درخواست تجدید نظر کرد. روند ظاهرا پیچیده ای است که با لطاف خاص میتوان آنرا شناخت. زمانیکه مفاهیم و طرح ها از چارچوب موجود به بیرون پرتاپ شوند، اعجاب مخاطبان را برانگیخته و بفکر می اندازد.

همین مورد را ما به صراحت در فلسفه آنارشیسم مشاهده میکنیم .آنارشی وقتی به جنبش اقتدار ستیزی تبدیل شد واز انسان و اختیارش سخن به میان آورد… اکثر فلاسفه را به اعجاب کشاند. چگونه میشود انسان بدون حکومت… به زندگی ادامه دهد!؟ این درست همان رنگ و طرح نقاشی است که از چارچوب و تابلویش به بیرون درز کرده است. همین مورد در مورد موزیک مدرن نیز بوقوع پیوست. سالهای متمادی بود که بشر به کلاسیک و موزیکهای محلی خوی گرفته بود. سالهای 1960 انقلابی در موزیک بوقوع پیوست و بزرگان این سبک بدون که آنارشیست باشند ( بیتلز*) دقیقا آنارشی رفتار کردند و موزیک را از چنبره قدرت و سنت و کلیسا خارج و سبک نوینی را ابداع کردند که به راک و پا پ معروف است و اکنون میلیونها انسان روزانه خود را با آن تعریف میکنند و بدان گوش کرده و لذت میبرند.

استبداد زدگی بیماری مزمنی است که عموما درون دولت و حکومت و تشکلات وابسته به مراکز قدرت ازقبیل بانک و بیمه و مراکز تجاری…قابل ملاحظه است. نمادش در شخصیت هائی است که درون دالان مخوف حکومت لانه کرده اند و یا در خانواده ( پدر و مادر ، خواهر و برادر بزرگ ، پدر بزرگ…) اقتدارمنش ایفای نقش می کنند. طبیعی است تحت تاثیر مستقیم استبداد ناشی از قدرت متمرکز دولت و حکومت ، خانواده اقتدار منش ، دین و سنت…نقد و انتقاد ممنوعیت پیدا می کند و هنر و زیباشناسی نیز از این قاعده شوم مثتنی نیست. “باید” ها به فرد اجازه ” نباید “ها را نخواهد داد. افراد باید چیزی را بپسندند که رسمیت آن ازسوی مراکز قدرت تائید شده است! یک چنین تفکر حاکم بر جوامع استبداد زده – مانند ایران امروز ما – جلوگیری از رشد نقد وتحلیل و تائید اجباری خواستهای حکومت ( مراکز قدرت ) و پذیرش بی قید و شرط آن است که فرد را تا مرحله خودکشی تحت فشار قرار میدهند.این روند زمانیکه به دنیای هنر سر بزند، از هنرمند خواسته میشود در خدمت استبداد هنرنمائی کند وبا شمایل کشی و مداحی …به آبیاری استبداد بپردازد.

هنر مدرن خصوصا از ظهور سبک امپرسیونیسم نشان داد که انتقادپذیر است و این مورد عاملی است برای نزدیکی به آنارشیسم و حرکت بسوی دستیابی به غیرممکن ها…در آنارشیسم نگاه مضمونی به آثار هنری رنگ میبازد و روی از نگاه ایدئولوژیک نیز به هنر و زیباشناسی بر میگرداند…. و از روانشناسی جامعه استبداد زده گریزان است…شاگردان مکتب فرانکفورت – که گویا کم و بیش در ایران هنوز از محبوبیت برخوردارند – بدون آنکه به آثار مارکس بی هنر و سلیقه؛ توجه کنند… شناسنامه جدیدی برای وی ( خصوصا آدرونو…لوکاچ ) ساختند تا نشان دهند که مارکس در هنر و زیباشناسی نیز صاحب ( تاریخ و نوشته های بزبان مادری – آلمانی وی، چنین استدلالی وجود ندارد و این قصه را بعدها طرفدارانش در مکتبخانه فرانکفورت برای وی ساختند!) نظر بوده است.

همین مسئله در روانشناسی اجتماعی نیز تکرار شد و متاسفانه ویلهلم رایش با کارهای ارزنده اش راه مسکو را انتخاب کرد و از بلشویکی دفاع کرد. در بین این شاگردان کسانی موفق بودند که افکار مارکس را مانند اریش فروم ، نقد کرده و استقلال رای و فکر خود را به فلسفه بسته و میلیتاریستی مارکس نفروختند. و فارغ از ایدئولوژی به کارهای ارزنده دست زدند. حتی هربرت مارکوز که نظراتش در جنبش دانشجوئی اروپا در سالهای 60 میلادی موثر بود…از نقد و رد استالینیسم طفره میرود. ما یک چنین تفکری را در برتولت برشت نیزمی بینیم که از نقد دستگاه وحشتناک بلشویکی چشم می پوشد! اما در تبعید ( 1920در آمریکا ) موضع انتقادی به آدرنو و هورکهایم ( از شاگردان این مکتبخانه ) میگیرد. وضع هایدگر( محبوب روشنفکران استبداد زده ایران ) به مراتب از آنان اسفبار تر بود چون به نازیسم پیوست.

استبداد و ایدئولوژی عموما حس زیباشناسی را از مردم می ربایند. لذا هنر یک بعدی میشود و از لطافت خالی و در نتیجه زیباشناسی مدفون افکار دیکته شده میشود. اینرا میدانیم که مذهب ریشه در استبداد دارد و این استبداد اگر وارد دنیای هنر نیز شود ( که تا اندازه ای وارد دنیای هنر ویژه خود شده است…بدان اشاره شد!) به نتایج شوم و وحشتناکی میرسد. نخست : مفاهیم و زبان در دنیای استعاره گم میشود. دوم : حقیقت وارد دنیای روایات خالی از حقیقت میشود و ماهییت خویش را از دست میدهد و هنر و زیباشناسی در دایره افسون قرار میگیرد و زیباشناسی دیگرقادر نخواهد بود پوشیدگی های هنر را کشف کند.

آنارشیسم در بررسی جامعه امروز ، دریافته است که نگرش مردم اروپا تحت تاثیرفلسفه دکارت* ( ریاضیدان و فیلسوف عصر رنسانس ) به نگرش جدیدی رسیده و آنهم بی توجهی به سنت های دست و پا گیر است. از عصر رنسانس تا عصر روشنگری به مرورصاحبنظران سنت گرا یکی بعد از دیگری با انقلاب مدرنیته ،…بی اعتبار و مجبور به تجدید نظر شدند. مردم اروپا دریافتند : نیازی نیست که دیگر ( ضرورتا ) برای پاسخ و توصیف معانی و مفاهیم به سنت و مذهب رجوع کنند.این رویداد قرار بود در جنبش مشروطیت ( در ایران ) صورت پذیرد که نپذیرفت. استبدادهای بعد از مشروطیت تحت نفوذ مستقیم و غیرمستقیم مذهب سد راه روشنگری شدند و نسیم تحولات اروپا تنها در بخش صنعت نظامی به ایران رسید و معدود افراد دلسوز کشور ازبین رفتند و با شروع انقلاب اسلامی؛ جامعه – شاید خلاف نیت خویش- آمادگی خویش جهت در آمیختن به استبداد مذهبی را اعلام داشت.

نگاه متافیزیک به هنر ما را وارد دالانی مخوف و تاریک میکند که سرانجامش گمراهی است. در فلسفه آنارشیسم خوشبختانه کسی وارد این دالان نشد و متفکرین کلاسیک آنارشیسم مانند میخائیل باکونین و متفکران کنونی مانند چامسکی از متنقدین سرسخت متافیزیک بوده و هستند.طبیعتا برای آنارشیسم مفاهیم قابل تحلیل و تجربه معیار است و آنارشیستی وجود ندارد که ورای هستی دنبال چیز خواستی باشد. گادوین و تولستوی با داشتن افکار مذهبی… دنیای بهتری را آرزو داشتند و کسی را حواله بهشت و جهنم نکردند!

فلسفه هنر قرار است نقش پاسخگو را بازی کند که چیستی هنر را در تمامی زمینه های هنری روشن و صریح پاسخ دهد.زیباشناسی پا را از آن فراتر گذاشته و نسبت به فلسفه هنر میدان وسیع تری را در اختیار دارد و این فرصتی برای رهیافتن به ماهیت هنر و ارزشهای آن است.برای انسانهای مبتلا به بیماری ایدئولوژی ( مذهبی و غیر مذهبی) هنر و زیباشناسی معنای متفاوتی نسبت به دیگران دارد. برای آنان هنر بسته و محدود ( متعهد ) به مفاهیم خاص خویش است و دید زیباشناسی آنان تحت تاثیر ایدئولوژی است. برای آنان هنر غیرقابل اندازه گیری با معیار ها وشابلون های خویش ، هنر نیست و ” مبتذل ” است و جایگاهی در کتابخانه ذهن آنان ندارد،چون هدف مشخصی ندارد!…ناگفته نماند یک چنین تصوری که هنر « بیتلز…» مبتذل است.در میان تعدادی از هنرمندان و نوازندگان کلاسیک ایرانی رایج است.

طبق نظر آنان هنر و معنویت باید در خدمت ایدئولوژی باشد…. هنری که تاثیر معنوی ( منظور مذهبی ) نداشته باشد… در خدمت لذت است! گرچه گفته میشود هنر وسیله ای جهت ادارک حقیقت است اما منظورشان ادارک مذهبی است که ما را به سطح شناخت و معرفت نمیرساند و به شکل معادله مجهولی است که کمکی به دانائی ما نمی کند.میدانیم هنر میکوشد احساسات مخاطبان را تحریک کرده و آنان را بفکر فرو برد.ماهیت اثر هنری همیشه مطرح نیست بلکه تاثیرات آن روی مخاطبان اکثرا تعیین کننده است.این تفکر کاملا بدوی است که از هنر خواسته شود نقشه راه جلوی مخاطبان قرار دهد. از نظر ” اخلاقی” رهنما وخوب باشد تا قابلیت تا ثیرگذاری در مردم را پیدا کند!

آنارشیسم خلاف ایدئولوژیهای گوناگون ( مذهبی و غیر مذهبی ) وارد این مناسبات سردرگم نمیشود و موذیانه سعی ندارد پشت دیوار هنر مخفی شود. جورج دیوید بیرکهوف (George David Birkhof) صحبت جالبی دارد او میگوید : “…هنرمند موفق کسی است که احساس نظم و وابستگی را القا کند و در همان حال چیزهای غیر منتظره را در اثر خود وارد سازد…” .برای آنارشیسم استقلال رای و نظر هنرمند معیار است.اگر هنرمندی با یک چنین معیاری به خلق آثار هنری میزند… ضرورتا نباید آنارشیست باشد.هنر و شخصیت قابل احترامش ؛ مورد نظر است.

در دنیای امروز تنها مردان پشت جبهه ایدئولوژی های کهنه و مچاله شده هنوز متوقع هستند تا در موردشان مدح و ثنا گفته شود. با توجه به روی ضعف رفتن تدریجی باورهای مذهبی – ایدئولوژیک هنوز متوقع هستند در وصف مردان و اخلاقشان مداحی شود واز گلدسته هایشان طراحی شود. میلیارد ها دلار از کانالهای مخفی خرج می کنند تا هنر ویژه خود روی به خاموشی نگذارد.آنان بخوبی دریافتند توانائی و آفریندگی هنری متاثر از مذهب و ایدئولوژی در بستر مناسبی نیست و به انتهای راه رسیده است. با این وجود میکوشند میراث فرهنگی و هنری خویش را حفظ کنند.لذا با گرفتن موضع خصمانه و نسبت آن به شیاطین معتقدند : هنر جدید خصوصا موزیک مدرن ( پاپ – راک ) روح آدمیان را در انحصار خویش قرار داده و شیطانی است.

اکنون ثابت شده است که ایدئولوژی خشونت زا است و اگر التفاتی هم به هنر داشته باشد رنگ و بوی خون میدهد … با اندکی توجه به آنچه در کشورمان در ایام سوگواری و محرم تحت عنوان هنر اسلامی ارائه میشود… خون آلود و مناسک آن نیز در روند خشونت آمیز ( زنجیر و قمه زنی…) تا مرحله مازوخیستی وخونریزی است…انسان هائی که خود را موظف به اجرای چنین خشونتی ( خودآزاری) می کنند… چه چیزی ممکن است بدستشان برسد و چه نیازی را پاسخ خواهند داد!؟ معمولا انسان ها اگر حاجات حیاتی خویش را در خطر ببینند ، به خشونت متوسل میشوند. جای سئوال است افرادی که تحت تاثیر هنر اسلامی( خصوصا تشییع در ایران ، عراق ، لبنان…) قمه میزنند و فرزندان کوچک خویش را بدین طریق زخمی و خون آلود می کنند…چه حاجت حیاتی خود را در خطر دیدند که بی مهابا به چنین خشونتی متوسل میشوند وخود و نزدیکان خویش را زخمی می کنند و متعاقبا دیگران را تحت تاثیر قرار میدهند!؟

هراس غیرقابل توصیف ایدئولوژی خصوصا مذهبی از زیبائی زمانی آشکار میشود که هنرمندان از چارچوب فکری آنان خارج شده…به دید دیگری از هنر و زیبا شناسی رسیده اند.گرچه ظاهرا مسئولین مستقیما با هنر و هنرمندان مخالفتی از خود نشان نمیدهند معذالک آنان زیر نظر هستند.… در فاشیسم و کمونیسم نیز چنان بود… از هنرمند خواسته میشود در الگوی ابداعی ایدئولوژی بماند و در خدمت آن به خلق آثار خویش بپردازند…شاعر موظف میشود در وصف چیزهائی بسراید که از بالا دیکته شده… نقاش و مجسمه تراش و…نیز همینطور… بدین طریق چشم زیباشناسی کور میشود…. زمانیکه چشم زیباشناسی ضعیف و به تدریج کور شود. اولین قربانی آن طبیعت است. در این مرحله است که طبیعت مورد ستایش مردم قرار نمی گیرد. احترامی برای آن قائل نمیشوند و شدید مورد تخریب و تجاوز قرار میگیرد…( در مقاله دیگری بدان توجه خواهد شد) آنچرا که در چهار دهه گذشته در ایران رخ داده است….نمونه ای است که مردم چگونه نسبت به زیبائی و طبیعت بی تفاوت میشوند.

برمیگردیم به مبحث آنارشیسم و زیباشناسی . نقطه اتصال این دو پدیده طبیعت است.طبیعت را باید باچشم بصیرت نگاه کرد. آنگاه زوایای آن روشنتر خواهد بود. نگاه زیباشناس به طبیعت دقیق است. چون کوشش می کند رشد پنهان را بیابد. رشد در طبیعت به کنجکاوی مربوط میشود که فقدان درایت به راز طبیعت ؛ زوایای پوشیده آن قابل دسترسی نخواهد بود. در آنارشیسم نیز ما با یک چنین روند مشابهی روبرو هستیم.ظرافت خاصی لازم است تا آنرا بشناسیم و زوایای تاریک آن را مشاهده کنیم.

آنارشیسم در مجموع یک فرهنگ است. شاخص های مهم این فرهنگ نخست آزادیخواهی و مبارزه در کسب آن است. دوم .مبارزه با هرگونه دیکتاتوری و اقتدار در کلیت آن. سوم احترام به طبیعت و حفظ محیط زیست . چهارم مدارا و اشاعه و تقویت حس همکاری و تعاون. پنجم تشویق و تقویت هنر و ادبیات…ششم پرهیز از خشونت…است. برای باز کردن این مبحث بر میگردیم به تاریخ . افلاطون گفته معروفی دارد که در رابطه با زیبائی گفته است. جمله معروف افلاطون بدین مضمون” حقیقت زیبائی ” است. حقیقت مانند تمامی پدیده ها و مفاهیم Fenomen) میتواند زشت و تلخ نیز باشد. قرن ها این گفته افلاطون دست نخورده باقی ماند و فلاسفه با تائید ضمنی از آن گذشتند.

دریدا Jacques Derrida)) برای نخستین بار بخود جرات داد و تلنگری بدان زد. دریدا موضوع تقابل را در مقابل این گفته گذاشت و معتقد بود هر مفهوم و پدیده ای ( برای مثال : زشتی و زیبائی ) با تقابل تعریف و معنی می یابد. آنارشیسم از آنکه اعتنائی به ارسطو و افلاطون ندارد… چون تفکر دولت و اقتدار و قشر زبده … را به چالش جدی کشانده است… طبیعتا وارد فلسفه این دو فیلسوف عصر باستان نشد. اما نظریه دریدا را نیز سطحی و مطلق گرائی و غلط دانسته و معتقد است : زشتی از زیبائی رنگ و معنی نمیگیرد. بین زشتی و زیبائی فضائی است خالی که میتواند رنگ و شکل جدیدی بخود گیرد که نه زشت است و نه زیبا و برعکس. خنثی بودن مابین این دو مفاهیم میتواند در تقابل دریدا باشد که وی چشم بر آن بسته و ناقص آنرا رها کرده است. البته نیچه نیز دخولی به دنیای زیباشناسی دارد و مینویسد : ” زيبا آنست كه بي درنگ و بي تامل زيبا بنمايد”. این جمله در واقع همان جمله معروف افلاطون است با ادبیاتی دیگر. بیشتر فلاسفه آلمانی کم و بیش از افلاطون و نو افلاطونیان هستند و جمهوری افلاطون را تائید می کنند.

در پیشا مدرن معمولا آثار هنری و خالقان آن میکوشیدند در چارچوب واقعیت موجود که آنرا حقیقت می نامیدند بمانند. برگ درخت همیشه سبز بود و دریا آبی…آنچرا که ما امروز از طریق یک دوربین عکاسی ؛ عکس میگیریم . اما عصر مدرنیته دید دیگری نسبت به هنر پیدا کرد و خود را از توهمات پیشا مدرن رها کرد. و این دید جدید و سبک نوینی که بوجود و خلق شد. دارندگان ایدئولوژی خصوصا مذهبیون را خوش نیآمد و نسبت بدان واکنش تند نشان دادند که البته ( در اروپا ) کم کم تعدیل یافت و بخشی از مذهبیون به واقعیت امور پی بردند و آنانی که سرسختانه علیه هنر مدرن و زیباشناسی بودند؛ به سکوت اجباری تن دادند. آنارشیستها همواره از هنر مدرن دفاع میکنند چون خود آنارشیسم فرزند مدرنیسم است. یعنی زمانیکه قطعیت حقیقت به زیر سئوال رفت و در بسته ای زیبا به کلیسا اهدا شد. جامعه دیگر از مفاهیم پیشا مدرن گذشته بود و وارد فاز جدیدی از سیاست، هنر و زیباشناسی رسیده بود.چون اندیشه انتقادی سر از خاک جوانه زده بود و خودنمائی میکرد.

 

با ابرازعدم قطعیت و یگانگی مفاهیم که دریدا (…که وی لوگوس محوری مینامد) مطرح می کند. خود را به آنارشیسم نزدیک می کند. فوکو* (Paul Michel Foucault) نیز با طرح اینکه : “… آنچه همواره حقيقت و زيبا و… خوانده مي شود ريشه هاي آن در قدرت تنيده است…” . نا خود آگاه ( گرچه خود را نیچه گرا مینامد) به موضوع قدرت که آنارشیسم از بدو تولد آنرا ( قدرت ) را زیر ذره بین دارد ؛ توجه می کند. زیباشناسی توسط برده گان ذهنی و ایدئولوژی متهم است که تعریف منسجم و یگانه ای ندارد. دقیقا زیبائی نهفته در زیباشناسی در همین مورد است که فورمول یگانه و شابلون خاصی برای تعریف و تمجید از خود ندارد و هرکس در هر مقامی میتواند نسبت به زیبائی اطراف خود نظر دهد و هنر هنرمندان را ارزیابی کند. حتما نباید متخصص امور بود و یا مدرک زیباشناسی دانشگاه ها را داشت.در ادبیات ما این مورد را بخوبی شاهد هستیم. در پیشا مدرنیسم خدایان و قهرمانان جای ویژه و مقام خاصی داشتند که نظر جامعه را بخود جلب میکرد…

مردم ( در عصر پیشا مدرنیسم ) در جستجوی خدایان ، قهرمانان و یا فرستاده های خدایان … بودند که در سرنوشتشان دخل و تصرف داشته باشند.گرچه زمانیکه دریافتند که قهرمانانشان پاسخگوی نیازشان نیست. آنرا عوض کرده و قهرمان دیگری را جستجو میکردند . گاهی قهرمانان از طبقات پائین اجتماعی می آمدند و این قهرمان ( ها…) قرار بود به آمال و آرزوهای ها آنان پاسخ دهد که همیشه اینطور نبود . یگانگی خاصی در میان خدایان و قهرمانان وجود نداشت. بدین جهت بیشتر سفید و سیاه کردن مفاهیم مطرح بود. هنوز پدیده های مایکل جکسون (Michael Joseph Jackson) و لیدی گاگا (Stefani Joanne Angelina Germanotta: Lady Gaga ) …متولد نشده بودند… با طلوع عصر مدرنیسم نور دیگری بر جامعه تابید و مردم را از خواب و رویاهایشان بیدار کرد…شاگردان مکتبخانه فرانکفورت ( آدرنو ، رایش ؛ بنیامین ، هورکهایم و…) با مدرنیسم مسئله خاصی داشتند و مظنون بدان شدند. دلیلش هم داشتن ایدئولوژی خاصی ( مارکسیسم ) بود که مطابقت با عصر مدرنیسم نداشت. حس زیباشناسی را در خود کشته بود… توقعات بی اندازه و ادعای واهی آگاهی و دانش بر تمامی امور داشتن، آنان را از رده خارج و یخ زده کرد. بدان اشاره شد که تنها اریش فروم (Erich Fromm) بود که توانست خود را از چنگال عنکبوت مارکس برهاند و استقلال رای خویش را حفظ کند.

طرف داران دیکتاتوری خصوصا مسلح به ایدئولوژی ( مذهبی و ظاهرا غیر مذهبی…) از آنجا که با مدرنیسم و زیباشناسی کینه دیرینه دارند… در مقام پاسخگوئی به کینه و بعض خویش در برابر مدرنیسم؛ معتقدند : اگر مدرنیسم جامعه بشری را متحول ساخت… چگونه آشویتس (Auschwitz کوره های آدم سوزی نازیها…) در قرن مدرنیسم ساخته شد!؟ آنان ظاهرا از دیکتاتوری و حکومتهای فاشیسم و کمونیسم سخنی بمیان نمی آورند. آنان دقیقا و آگاهانه فراموش می کنند که آشویتس و اردوگاه های کار اجباری استالین و غیره …ارثیه دیکتاتوری نازیسم و بلشویسم است نه مدرنیته. اینکه مدرنیسم مسلح به فن آوری پیشرفته و دستیابی به اطلاعات ، مایه حسادت ایدئولوِژی زده ها شده است . موضوعی است مربوط به روانشناسی اجتماعی. مشکل اینست که صاحبان ایدئولوژی دارای روانشناسی پیشا فروید هستند که با معیار های روانشناسی مدرن غیر قابل ارزیابی هستند.

برای بررسی دیکتاتوری در عصر جدید میباید کوتاه به عصر هگل فیلسوف آلمانی و یکی از تئوریسین های استبداد برگردیم. وی در مورد تاریخ مینویسد : تاریخ را خدایگان آغاز می کنند و نصفه کار آنرا رها می کنند… و از این به بعد این اربابان ( همان دولت مقتدر خویش ) به ایفاگری نقش ( جای خدایان ) می پردازند… وی معتقد است که حرکت تاریخ مرهون زحمات اربابان ( دولت ) است که میکوشند طوق بردگی را از گردن خویش باز کنند… چنانکه می بینیم هگل از انسان سخنی بمیان نمی آورد. هگل میداند نظام اشرافیت به زوال خویش نزدیک میشود. اروپا آبستن حوادث است و صدای انقلاب فرانسه کم کم رساتر میشود. با این وجود خود را پشت درهای دانشگاه برلین مخفی می کند و مشغول طراحی دولت مقتدر میشود که انسان و اختیارش را به بردگی کشاند.هنر برای وی بیشتر شوخی تاریخی است و کارل مارکس فرزند خلف هگل این ایده را به ارث میبرد و فرهنگ را بطور کل روبنا در جامعه مفروض است… این درست است که امروزه نه خدایگانی وجود دارند و نه اربابانی. انسان کمابیش تنها و اسیر داده های جامعه است. نهاد های مالی (Finacces) جایگاه همه را پر کرده اند و حرف آخر را در جامعه میزنند. علیرغم این که فرد چون قطره ای کوچک در اقیانوس بیکران ناملایمات تنها است …اما همیشه در تمامی اعصار دست ازعصیان و خیزش جهت دنیائی بهتر بر نداشته است.

هنر متاثر از این روند و طبیعتا زیباشناسی نیز در همین راستا قرار میگیرد. اما این به معنای پایان تاریخ نیست. بلکه شروع اختراعات است. آنارشیستها این روند را دقیقا میشناسند و از دیرباز آنرا زیر نظر داشتند. آنان بخوبی دریافتند که بعد از جنگ دوم جهانی تاریخ و جغرافیای جدید نوشته و مطرح میشود که با دهه های قبل تفاوت فاحش دارد. جامعه به تولید کنندگان نا ممکن ها تبدیل شده و این تنها آنارشیستها هستند که از ناممکن ها میخواهند ممکن سازند. راه سختی در مقابل جامعه و انسان قرار دارد. اما شدنی است. انسان همیشه در ادوار مختلف تاریخ ناممکن ها را به ممکن تبدیل کرده. از زیبائی و هنر و ادبیات…برای تحمل ناملایمات زندگی به نحو احسن بهره برده و موفق نیز بوده است. انسان هزاران سال دیگر را در برابر خویش دارد که موظف است برای آینده خویش طرح و برنامه بریزد و خواهد ریخت.

مورد مهمی که در سرنوشت بشریت تاثیر مستقیم دارد، طبیعت است که خصوصا بعد از جنگ دوم جهانی و با رشد جوامع و صنعت و تکنولوژی بیش از دهه های گذشته مورد بی مهری قرار گرفته است.چنانکه بخوبی میدانیم در فقدان طبیعت…انسانی هم وجود (در مقاله دیگری- محیط زیست – صحبت خواهیم کرد…) نخواهد داشت که به هنر و زیباشناسی عنایت داشته باشد. اینرا هم میدانیم که طبیعت به انسان محتاج نیست. این انسان است که در هر شرایطی محتاج طبیعت است. لذا حفظ محیط زیست و مدارا با طبیعت از مهمترین وظایف بشر است. طبیعت ؛ حفاظت و احترام بدان همیشه جز لاینفک فلسفه آنارشیسم است. آنارشیستها تقریبا اولین کسانی بودند که از محیط زیست و حفاظت از آن صحبت کردند… نسبت به ساخت کارخانجات تولیدی انرژی اتمی اعتراض کردند و همیشه در صف مقدم مبارزه با تخریب کنندگان محیط زیست از خود واکنش نشان دادند. عکس اکثر فلاسفه سیاسی که سیاست و رسیدن به قدرت متمرکز را شعار خود کردند… آنارشیستها نسبت به طبیعت دلبستگی خاص دارند. بعد از داروین و نظریه تکامل وی (Selektionstheorie) این کروپتکین (در سال 1904) است که از طبیعت سخن میگوید و کمک متقابل در طبیعت (konzept der mutualismus) را مطرح میکند و تا این اواخر موری بوکچین این راه را ادامه میدهد. از اینکه نمی خواهیم وارد مبحث طبیعت گرایان آنارشیست شویم (Öko-Anarchismus…. Grüner Anarchismus ) در مفهوم کلی آنارشیسم و رابطه با زیباشناسی خواهیم ماند.

نتیجه گیری کلی مبحث با خوانندگان است… اما من در مقام پاسخگوئی چند کلمه ای را جهت حسن ختام مطرح می کنم.به نظر من برای آنکه آنارشیسم را کشف کنیم. باید دید زیباشناسی داشت….اگر قوه تخیل خویش را به یاری نگیریم. ابعاد آن برای ما ناشناس می ماند. با تفکرات مهندسی و یا ریاضی مسلح به خط کش و پرگار …نمیشود وارد دنیای آن شد.اگر احیانا کسانی با این دید وارد آن شوند… مسلما دچار اشتباه ، نا امیدی و به بیراهه خواهند رفت.

درتعریف آنارشیسم بار ها این مورد را تاکید کردیم که : در آنارشیسم منشور خاص و یا شابلون و رسم الخطی معین نخواهیم یافت که مکانیکی مانند مارکسیسم و فاشیسم… آنرا وزن و پیمانه کرد.اگر هم در شرایط مشخص بین آنارشیستها توافق و میثاقی برای همکاری و فعالیت مشترک ، بوجود آمده… بعد از رفع موانع جای خود را به همکاری آزاد و داوطلبانه داده است.

ما همانطور که با دیدن یک تابلو و تصویر زیبا به حسن زیباشناسی و قوه تخیل خویش رجوع می کنیم. برای اینکه از زیبائی درون خفته یک آثار هنری لذت ببریم … باید بدانیم که هنر را نمیشود با دید مکانیکی مشاهده و تفسیر و نقد کرد. این دقیقا وجه مشترک آنارشیسم با هنر است که از طریق زیباشناسی زوایای تاریک آن را میشود روشن کرد و به تفسیر آن پرداخت….غیر از آن نا آگاهانه به مخالفان آنارشیسم می پیوندیم.

ظرافت خاصی لازم است که هر دو پدیده را بهتر شناخت… بدین منظور کمونیستها خصوصا و محافظه کاران ( برده گان ثروت و پول ) عموما نسبت به دریافت آنارشیسم دچار گمراهی میشوند. چون مسلح به نظریه ای هستند که لطافت در آن نیست و تصور می کنند جهان بینی خط کشی شده و نظم تصنعی بوسیله نیروی نظامی – عقیدتی ، چاره مشکلات است…اما تاریخ و تجربه چیز دیگری میگوید… بدین جهت است آنارشیسم را همسنگ با هرج و مرج و آشفتگی متصورند. چون از درک آن عاجز هستند. لطافتی در ایدئولوژی بسته و میلیتاریستی آنان نیست…. قوه تخیل خود را کور کرده و به ایدئولوژی فروخته اند… و به برده ای خشک و عبوس تبدیل شده اند که تنها برای انجام اوامر ساخته شده اند. پایان زمستان 2016 . http://abgun.net

* اکسپرسیونیسم (Expressionism) در اواخر قرن نوزده این سبک بوجود آمد. در بدو وجودش علیه رئالیسم موضع دشمنی ( غیر ضروری ) گرفت و با سبک امپرسیونیسم نیز دوستانه و هنرمندانه برخورد نکرد.در آلمان این سبک به دنیای سینما کشیده شد که موفقیتی بدنبال نداشت.

* سوررئالیسم (Surrealism )

 

René Descartes( 1596 – 1650)

The Beatles(1960)

Lady Gaga

Michael Joseph Jackson*

John Winston Lennon (1980 – 1940)

Janis Lyn Joplin ( 1970 – 1943)

James Douglas „Jim“ Morrison ( 1971 – 1943)

Kurt Donald Cobain ( 1994 – 1967)

Richard Wright ( 2008 – 1943)

John Douglas „Jon“ Lord (2012-1942)

Ian Fraser „Lemmy“ Kilmister (Motörhead) (2015- 1945)

David Bowie ( 2016 – 1947)

هه‌ڵوێستمان به‌رانبه‌ر ڕۆژاوا ده‌بێت هه‌ڵوێستی ڕه‌خنه‌و هاریکاریی بێت/٨

زاهیر باهیر- له‌نده‌ن

 30/01/2016

به‌شی هه‌شته‌م و کۆتایی:

  • پێشێلکردنی بنه‌ماکانی مافی مرۆڤ و سه‌رکوتکردن:

پاگه‌نده‌یه‌کی یه‌کجار زۆر دژی یه‌کینه‌کانی گه‌ل و ژنان و هێزی ئاسایش له‌ڕۆژاوادا له‌لایه‌ن زۆر له‌میدیاکانی حکومه‌تی هه‌رێم و ناوجه‌که وه‌‌ ته‌نانه‌ت له‌لایه‌ن ڕێکخراوی مافی مرۆڤیشه‌وه، ده‌کرێت که‌گوایه‌له‌ڕؤژاوادا ئازادی نییه‌و گرتوی (به‌ندی) سیاسی هه‌یه‌و مامه‌ڵه‌ی ناشیرین له‌ته‌ك به‌ندییه‌کاندا ده‌کرێت به‌به‌کارهێنانی توندوتیژی هه‌روه‌ها مامه‌ڵه‌شیان له‌گه‌ڵ گونده‌عه‌ره‌به‌کان و دانیشتوانی که‌پێشتر له‌ژێر ده‌سه‌ڵاتی داعشدا بوون . جگه‌له‌وانه‌ش‌مامه‌ڵه‌یان له‌گه‌ڵ پارته‌سیساسییه‌موعاره‌زه‌کورده‌کانی خودی ڕۆژاوا که‌ئازادییان لێ قه‌ده‌غه‌کراوه‌،ده‌کرێت.
ئاشکرایه‌‌کاتێک که‌ خاوه‌نی هێزی چه‌کداریی بیت و له‌بارودۆخی شه‌ڕ و جه‌نگدا بیت له‌ولاشه‌وه‌ ململانێی ده‌سه‌ڵات بکه‌یت ، گومانی تیادا نامێنێته‌وه‌که‌ئه‌و زه‌مینه‌یه‌ی سه‌ره‌وه‌ ئازادی و سه‌ربه‌ستی پارته‌کانی دیکه‌و هه‌ڵگرانی باوه‌ڕی جیاواز که‌مده‌کاته‌وه‌ و گرتن و به‌ندکردنییشیان و تاوانبارکردنیان به‌ئه‌نجامدانی جۆره‌ها چالاکی جیاواز، له‌گومانه‌وه‌تاڕاده‌یه‌ك ده‌خاته‌قاڵبی ڕاستییه‌وه‌‌. له‌شوێنێکدا که‌ده‌سه‌ڵاتی چه‌کداری وجودی هه‌بێت ، ئازادی له‌سه‌دا سه‌دی تیانییه‌ئه‌مه‌شتێکی لۆژیکانه‌یه‌و مێژوی بزوتنه‌وه‌ی چه‌کدارنه‌ش له‌جیهاندا، هه‌میشه‌ئه‌مه‌ی سه‌لماندووه‌.

له‌به‌ر ئه‌وه‌تا ڕاده‌یه‌ك هه‌ندێك له‌و پاگه‌ندانه‌ی که‌ده‌کرێت، ده‌کرێت بچێته‌قاڵبی ڕاستیییه‌وه‌ و به‌رپرسانی یه‌کینه‌کانی گه‌لیش پێی له‌گواستنه‌وه‌ی دانیشتوانی 3 بۆ 5 گوند‌ی عه‌ره‌ب، ناوه‌که‌گوایه‌زروفێکی نائاسایی بووه‌.

به‌رای من زروف و بارودۆخه‌که‌هه‌رچۆنێك بێت نابێت پاساوێك بێت بۆ قه‌ده‌غه‌کردنی ئازادییه‌کان و ڕێگه‌گرتن له‌چالاکی حیزبه‌موعاریزه‌کان ئه‌وه‌نده‌ی که‌به‌کاری تیرۆریزمانه‌وه‌ سه‌رگه‌رم نه‌بن ، هه‌رچه‌ندیش گوندێکی عه‌ره‌بنشین له‌گه‌ڵ داعشدا بوبن یاببن ، نابێت ده‌میان ببه‌سترێت و به‌ندبکرێن و ڕاگوێزرێن. هێج بیانوو پاساوێك و قه‌بوڵی ئه‌وه‌ناکات .

لیژانه‌کانی مافی مرۆڤ که‌له‌وێ هه‌ن هه‌ر هیچ نه‌بێت بۆ پارێزگاری له‌هه‌یبه‌ت و شۆره‌ی په‌یه‌ده‌و یه‌په‌گه‌،خۆیان ، ده‌بێت هاوکاری بکرێن، وه‌کو هێزێکی چاودێر ته‌ماشایان نه‌کرێت، به‌ڵکو ده‌بێت وه‌کو هێزێکی هاوکار و کۆمه‌ککار ببینرێن و هان بدرێن و به‌ئاگه‌بهێنرێنه‌وه‌ که‌تۆماری هه‌موو جۆره‌ پێشێلکردنێكی مافی مرۆڤ و هاووڵاتیان بکه‌ن و ئه‌وانی لێئاگه‌دار بکه‌نه‌وه‌، مافی حیزبه‌کان له‌کردنی چالاکییه‌کانیاندا ده‌بێت ڕێزی لێبگیرێت تاکو بتوانن پاکۆ له‌کرداره‌ نه‌گریسه‌کانی سه‌رده‌می به‌عس بده‌ن و ئه‌و ناوبانگ و شۆره‌یه‌یی که‌یه‌په‌گه‌و یه‌په‌ژه‌ و په‌یه‌ده‌که‌له‌بواه‌کانی دیکه‌دا هه‌یانه‌ده‌بێت ئه‌م لایه‌نه‌گرنگه‌ی دیکه‌ش، سه‌راپای کۆمه‌ڵ بگرێته‌وه‌.

ئه‌وانێك له‌کاتێکدا که‌هه‌رێمی کوردستان و پارتی به‌دڵسۆزی خۆیان ده‌زانن و بانگه‌شه‌ی‌سه‌رۆکیان بۆ کۆنفرانسی خۆیان ده‌که‌ن و داوای یه‌کێتی نه‌ته‌وه‌یییان لێده‌که‌ن، ده‌بێت مه‌یلێکی دۆستانه‌شیان له‌گه‌ڵ “پیاوه‌کانیاندا” که‌له‌حیزبه‌موعاره‌زه‌جیا جیاکاندا گردبوونه‌ته‌وه‌، هه‌بێت، ده‌بێ سوکایه‌تی نه‌به‌خۆیان و نه‌به‌ئاڵاکه‌یان یا ئاڵای ئه‌و لایه‌نانه‌ی که‌به‌رزیده‌که‌نه‌وه‌، نه‌که‌ن . ده‌بێت زه‌وق له‌‌ته‌و‌اوی مافه‌کانی خۆیان ببینن ، ته‌نها مافی دروستکردنی هێزی سه‌ربازی تایبه‌تی ،نه‌بێت ‌له‌ده‌ره‌وه‌ی فه‌رمانده‌کانی یه‌کینه‌کانی گه‌ل،ده‌بێت بخرێته‌ژێر پرسیاره‌وه‌. له‌و حاڵه‌ته‌شدا ده‌بێت کێشه‌که‌له‌ڕێگای وتووێژو ئاشتییه‌وه‌لابه‌لا بکرێته‌وه‌به‌نیشاندانی ئه‌وپه‌ڕی ڕێزگرتن و گوێگرتن لێیان و هه‌بوونی به‌رگه‌گرتنی (ته‌حه‌مولی) زۆر و قسه‌کردنی پێویست به‌به‌ڵگه‌وه‌. ده‌بێت سیاسه‌تی ئه‌مان کارکردن له‌سه‌ر بچڕانی په‌یوه‌ندی ئه‌و حیزبانه‌ یاخود ساردکردنه‌وی ئه‌و په‌یوه‌ندییه‌له‌گه‌ڵ حکومه‌تی هه‌رێمی کوردستان ، بێت، نه‌ك پاڵپێوه‌نانیان بۆ خستنه ‌باوه‌شی زیاتری هه‌ریمه‌وه‌و به‌تایبه‌تی پارتی. سازشکردن بۆ حیزبه‌کوردییه‌یا غه‌یره‌کوردییه‌کانی ڕۆژاوا و تاك و گروپه‌‌ڕاجیاوازه‌کان ده‌بێت پێش سازش له‌گه‌ڵ ئه‌مه‌ریکا و تورکیا و ڕژێمی ئه‌سه‌دو سه‌رجه‌می وڵاتانی دیکه، بکه‌وێت، نه‌ك فه‌رامۆشکردن و په‌راوێزخستنیان .

ئه‌وه‌نه‌بێت په‌یه‌ده‌هه‌ر ئه‌و‌پاگه‌ندانه‌ی سه‌ره‌ویان له‌دژ بکرێت، به‌ڵکو به‌زۆر کاری دیکه‌له‌لایه‌ن که‌مایه‌تییه‌کانی وه‌کو ئاشورییه‌کان و مه‌سیحییه‌کان و ئه‌رمه‌نییه‌کان و هه‌روه‌ها عه‌ره‌به‌کانیشه‌وه‌به‌پێشێلکردنی مافیان، له‌هه‌ندێك ڕووه‌وه‌تاوانبارکراون . بۆ نموونه‌: له‌مانگی سێبته‌مبه‌ری ساڵی ڕابوردووه‌وه‌که‌به‌شی په‌روه‌رده‌و پێگه‌یاندن له‌ڕۆژاوا بڕیاریدا که‌په‌یڕه‌و و پڕۆگرامی خوێندن له‌قوتابخانه‌سه‌ره‌تاییه‌کاندا بگۆرن به‌جۆرێك که‌له‌ته‌ك ده‌سه‌ڵاتی خۆبه‌ڕێوه‌به‌ری و کۆنفیدراڵیزمی دیمۆکراتیكدا بڕوات و بگونجێت، ئه‌و گروپانه‌ی سه‌ره‌وه‌وه‌و لایه‌نی دیکه‌ی دینجیاواز/ ئاینجیاواز ناڕازین به‌رانبه‌ر ئه‌و پلانه‌تازه‌یه‌ ، ئه‌وان بڕوایان وایه‌و ده‌ڵێن ” پڕۆگرامی نوێی زمانی کوردی بۆ قوتابخانه‌سه‌ره‌تاییه‌کان که‌له‌لایه‌ن په‌یه‌ده‌وه،‌ ناسێنراوه، جڵه‌وی داوه‌ته‌‌ده‌سه‌ڵاتی کوردی له‌باکوری سوریادا له‌به‌جێهێنانیدا، له‌هه‌قه‌تدا جه‌ده‌لیانه‌یه‌به‌وه‌ی که زۆر ‌ئایدۆلۆجیانه‌یه‌” که‌ئه‌سبه‌قیه‌تی به‌تاکه‌دیدێك له‌سه‌رو ئه‌وانی دیکه‌وه‌داوه‌”   ئه‌وان باوه‌ڕیان وایه‌ جیاوازییه‌کی زۆر نیییه‌له‌نێوانی په‌روه‌ده‌ی ژێر ده‌سه‌ڵاتی ئه‌سه‌د و ئێستای ده‌سه‌ڵاتی خۆبه‌ڕیوه‌به‌ریدا ” هه‌روه‌کو تێکستی نێو کتێبه‌کانی حکومه‌تی سوری ” قادر ئه‌حمه‌د که‌چالاکوانێکی کورده‌و له‌کۆبانی داده‌نیشێت به‌Syria Direct وت تێکسته‌کانی که‌له‌پڕۆگرامه‌تازه‌که‌دا به‌کارهاتووه‌” ئه‌سبه‌قییه‌تی به‌تاکه‌دیدێك داوه‌به‌سه‌ر ئه‌وانی دیکه‌دا ، جیاوازییه‌که‌ له‌م پڕۆگرامه‌دا ده‌رخستن و داڕشتنی هزری ئۆجه‌لانه‌له‌بری ئایدیاکانی به‌عس”

هه‌ڵبه‌ت من نازانم چه‌ندێك له‌مه‌ی که‌له‌سه‌ره‌وه‌وتراوه‌ڕاسته‌و چۆن جێ به‌جێ کراوه‌، به‌ڵام به‌دڵنیاییه‌وه‌ قبوڵکردنی ئه‌وانه‌ی سه‌ره‌وه‌ زۆر سه‌خته و هه‌رسکردنی بۆ ئه‌و لایه‌نانه‌ ئاسان نییه.

ڕژێمی ئه‌سه‌د کاتی خۆی مۆڵه‌تی به‌گه‌لێک لایه‌ن و ئه‌و گروپانه‌ی سه‌روه‌داوه‌که‌”قوتابخانه‌ی تایبه‌تییان” له‌بری ده‌وڵه‌تی هه‌بێت ، که‌ئه‌مه‌ش له‌خۆیدا دانی به‌رته‌رییه‌ ( ئیمتیاز) به‌و لایه‌نانه‌، دیاره‌ئه‌مه‌ش له‌ژێر بیانو و پاساوی جیاجیادا کراوه‌.   له‌م بارودۆخه‌دا که‌ئه‌م لایه‌نانه‌به‌رنامه‌یه‌کی ڕادیکالی ئاوایان به‌سه‌ردا بسه‌پێنرێت ، هه‌ست به‌لێسه‌ندنه‌وه‌ی به‌رته‌رییه‌کانیان ده‌که‌ن و هه‌ستده‌که‌ن که‌مه‌حرومکراون .

له‌کاتێکدا که‌من پڕۆگرامی نوێ که‌له‌ته‌ك خۆبه‌ڕیوه‌به‌ریی گه‌لی و بیر و هزری ئۆجه‌لان و پرسی کۆنفیدراڵیزمی دیمۆکراتیك و ئیکۆلۆجی و ژینگه‌دا ، ده‌ناسم و ڕه‌چاوی ده‌که‌م، هه‌ر‌ئاواش گه‌ڕانه‌وه‌ی قوتابخانه‌تایبه‌تییه‌کان بۆ ناو کۆ‌مه‌ڵ و خوێندنی یه‌ك به‌رنامه‌یی‌که‌له‌به‌رژه‌وه‌ندی شۆڕشی کۆمه‌ڵایه‌تیدا بێت و له‌گه‌ڵیدا بڕوات کارێکی زه‌رورییه‌و ڕه‌چاویان ده‌که‌م. ئه‌وه‌ش تێده‌گه‌م که‌شؤڕشی کۆمه‌ڵایه‌تی هه‌وڵی یه‌کسانی و ته‌بایی و به‌کۆمه‌ڵایه‌تیکردنی هه‌موو شتێکه‌. به‌ڵام له‌کاتێکدا باوکان و دایکان نایه‌نه‌وێت منداڵه‌کانیان له‌ قوتابخانه‌یه‌کدا بخوێنن که‌ ئه‌و پڕۆگرامه‌نوێیه‌ده‌سه‌پێنێت ، ده‌بوایه‌په‌یه‌ده‌و به‌شی په‌روه‌رده‌و پێگه‌یاندن ته‌حه‌مولی زیاتریان نیشانبدایه‌و دیالۆگی زیاتریان له‌گه‌ڵدا بکردنایه‌و کۆبوونه‌وه‌ی گه‌وره‌و فراون و زیاده‌وه‌ختیان له‌گه‌ڵدا ئه‌نجامبدانایه‌، تاکو ئه‌و باوك و دایکانه‌یان قایلبکردایه‌. گه‌ر قایلیش نه‌بوونایه‌ئه‌وه‌ڕێگای دیکه‌ی بێ له‌توندووتیژی و خۆسه‌پاندن هه‌نه‌که‌ده‌کرا له‌گه‌ڵیاندا به‌کار ببهێنرایه‌.

له‌قامیشلی ڕێکخراوی چاودێری مافی مرۆڤ ،The Human Rights Watch هه‌ستده‌که‌ن که‌پێشێلکردنی مافی مرۆڤ هه‌تا ڕاده‌ی ده‌رکردنی خه‌ڵکی له‌خانووه‌کانیان به‌زۆر و تێکدانی ماڵ و خاوه‌ندارێتیی غه‌یری دانیشتوانی کورد له‌و ده‌ڤه‌ره‌دا ڕوویداوه و کراوه‌‌.

ئاژانسی ده‌نگوباسی جیهانی ئاسورییه‌کان له‌02/11/2015 دا سه‌باره‌ت به‌داگیرکردنی خانووبه‌ره‌ و بانگکردنی خه‌ڵکی بۆ چه‌ک هه‌ڵگرتن به‌زۆر و پڕۆگرامی نوێی قوتابخانه،‌نوسیوێتی و ده‌ڵێت: ” 16 ڕێکخراوی ئاسوری و ئه‌رمه‌نی په‌یامێکیان (Statement ) ده‌رکردوه‌که‌ناڕه‌زایی خۆیان سه‌باره‌ت به‌ ده‌ستبه‌سه‌راگرتنی موڵکی تایبه‌تی خه‌ڵك له‌ده‌ڤه‌ری حه‌سه‌که‌له‌لایه‌ن کورده‌کانه‌وه‌، ده‌ربڕیوه‌ . په‌یامه‌که‌په‌یه‌ده‌ی که‌ باڵیێکی په‌که‌که‌یه‌ ، به‌پێشێلکردنی مافه‌کانی مرۆڤ، ده‌ستبه‌سه‌راگرتنی (موصاده‌ره‌کردنی) موڵکی تایبه‌تی ، سه‌ربازگیری نایاسایی و هه‌ره‌ها ده‌ستوه‌ردان له‌کڵێسه‌کان و به‌رنامه‌و پڕۆگرامی قوتابخانه‌، تاوانبارکردووه‌ ” ‌

 

Zaherbaher.com

هه‌ڵوێستمان به‌رانبه‌ر ڕۆژاوا ده‌بێت هه‌ڵوێستی ڕه‌خنه‌و هاریکاریی بێت/ ٧

هه‌ڵوێستمان به‌رانبه‌ر ڕۆژاوا ده‌بێت هه‌ڵوێستی ڕه‌خنه‌و هاریکاریی بێت

زاهیر باهیر- له‌نده‌ن

30/01/2016

 

به‌شی حه‌وته‌م:

 

  • نه‌بوونی دیدێکی ته‌واو و هه‌بوونی هه‌ڵوێستی په‌رادۆکسیانه‌ سه‌باره‌ت به‌ئابوری ئێستا و ئاینده‌ی ڕۆژاوا:

بنه‌مای شۆڕشی کۆمه‌ڵایه‌تی لای من شۆڕشی ئابوری و شؤڕشی کولتورییه‌. ئه‌م دوانه‌هه‌ردوکیان بناغه‌ی شؤڕشه‌که‌دروستده‌که‌ن و ده‌ستکاریکردنی بواره‌کانی دیکه‌ی وه‌کو ڕۆشنبیری و سیاسی و هتد به‌م دوو بواره‌ی سه‌ره‌وه‌په‌یوه‌ستده‌بن .

بناغه‌ی شؤڕشی کۆمه‌ڵایه‌تی که‌هه‌ر له‌وێوه‌به‌شێك له‌کولتوره‌که‌ده‌گۆڕێت و کۆمۆنێتییه‌که‌یا کۆمه‌ڵه‌که‌ده‌کاته ئۆرگانیك، ژیان ده‌گه‌ڕێنێته‌وه‌بۆ لایه‌نه‌سروشتیه‌که‌ی خۆی ، ژیانی پێکه‌وییه‌(جه‌ماعی) و کاری هه‌ره‌وه‌زییه‌. بۆ ئه‌مه‌ش ده‌بێت هه‌ر له‌سه‌ره‌تاوه‌ دیدێکی ڕۆشن و پلانێکی داڕێژراو هه‌بێت بۆی . هه‌بوونی کۆمونه‌کان و پێکه‌وه‌ژیانی خه‌ڵکی له‌سه‌ر زه‌وییه‌کان ، له‌گه‌ڕه‌کاکاندا له‌شوێنه‌کانی سه‌رکاردا به‌ردی بناغه‌ی داڕشتنی به‌کۆ‌مه‌ڵایه‌تیکردنی ئابوری و ژیانی به‌یه‌که‌وه‌یی و   کاری هه‌ره‌وه‌زیانه‌یه‌. ڕاسته‌ئابوری دواکه‌وتووی ڕۆژاوا و دۆخی شه‌ڕ و نه‌بوونی ئاشتی و فشاری گیروگرفته‌کانی دیکه‌و نه‌بوونی هاوکاری و کۆمه‌کی پێویست له‌لایه‌ن چه‌پ و کۆمۆنیست و سۆشیالیست و ئازادیخوازانی جیهانه‌وه‌، ڕۆڵی خۆیان بینوه‌و ده‌بینن له‌ پێشه‌وه‌نه‌چونی پلانی به‌کۆمه‌ڵایه‌تیکردنی ئابوری، به‌ڵام هاوکاتیش نه‌دانی هه‌وڵی جددی بۆ ئه‌و مه‌سه‌له‌یه ‌و پلان و قسه‌وباسی ناکۆك له‌سه‌ر بیناکردنی ئابوری ڕۆژاوا ، ئه‌وه‌نده‌ی دیکه پلانه‌ئابورییه‌که‌ی دواخستووه‌و تا ڕاده‌ی هه‌ڵسپاردنی له‌ئێستادا.

ئه‌مڕۆ هه‌ر له‌کانتۆنی جه‌زیره‌دا زیاتر له‌109 کۆمون هه‌یه‌. ئه‌م کۆمونانه‌ده‌توانن له‌سه‌ر ئه‌رزی واقیع له‌ژیانی ڕۆژانه‌دا هه‌نگاوی گه‌وره‌بنێن بۆ نموونه‌هێج نه‌بێت ده‌توانن چێشتخانه‌( مه‌تبه‌خی) گه‌ڕه‌ك هه‌بێت ، له‌سه‌ر کار چێشتخانه‌ی کارگه‌ران و کارمه‌ندان هه‌بێت ، به‌هه‌مان شێوه‌له‌شوێنه‌کانی خوێندندا و خه‌سته‌خانه‌کان و شوێنه‌ خزه‌مگوزارییه‌کاندا. دیسانه‌وه‌له‌سه‌ر زه‌وییه‌کان ده‌بوایه‌به‌هه‌ره‌وه‌زی خه‌ڵکی کاری له‌سه‌ر بکردنایه‌و به‌رهه‌مه‌که‌شی بۆ کۆمۆنێتییه‌که‌بوایه‌. له‌بری ئه‌مه‌ ” ئێمه‌هانی هه‌وموان ده‌ده‌ین که ‌کار له‌زه‌وییه‌کانی خۆیاندا بکه‌ن له‌سه‌ر بناغه‌ی پێویستی کۆمۆنێتییه‌که‌” ‌‌ئه‌مه‌قسه‌ی دکتۆر یوسف ئه‌حمه‌ده، وه‌زیری ئابوری له‌کانتۆنی عفرین، له‌دیمانه‌یه‌کیدا له‌گه‌ڵ‌The Huffington Post که‌له‌18/12/2015 کراوه‌ . دیسانه‌وه‌ده‌ڵێت ” ئێمه‌به‌خێرهاتنی خاوه‌ن سامانه‌کان / پاره‌داره‌کان ده‌که‌ین تاکو پاره‌کانیان بخه‌نه‌گه‌ڕ و به‌شداری بکه‌ن و سه‌رمایه‌که‌یان بخه‌نه‌به‌رده‌م هه‌وڵی هاووڵاتیانی جیاجیا تاکو له‌سه‌ر زه‌وییه‌کانیان بژین ئه‌مه‌له‌کاتێکدا که‌ هێشتا که‌رتی تایبه‌تی له‌به‌شی ئابوریدا که‌رتێکه‌‌” درێژه‌به‌قسه‌کانی ده‌دا و ده‌ڵێت ” به‌ڵام ئێمه‌لێیان ناگه‌ڕێین که‌هه‌لیان بۆ بڕه‌خسێ و کۆمۆنێتییه‌که‌و خه‌ڵکه‌که‌ی بچه‌وسێنه‌وه‌و به‌کاربهێنن یاخود مۆنۆپۆلیانبکه‌ن ”   به‌رده‌وامده‌بێت له‌سه‌ر قسه‌کانی و ده‌ڵێت ” ئێمه‌له‌مه‌دا سه‌رکه‌وتوو ده‌بین چونکه‌ مۆدێکلێکی دیکه‌له‌سه‌ر زه‌مین نه‌ماوه‌ته‌وه‌هه‌وڵی بۆ نه‌درابێت. ئه‌م مۆدێله‌مۆدێلێکه‌که‌مێژوی مرۆڤایه‌تی ده‌گه‌ڕێنه‌ته‌وه‌ بۆ ژیان “

به‌ڵام له‌دیمانه‌که‌ی Murphy Dylan ڕۆژی 08/01/2015 دا له‌گه‌ڵ Özgür Amed Journalist and Researcher ، ( ڕؤژنامه‌وان و توێژه‌ره‌وه‌) دیلان مێرفی لێی ده‌پرسێت : دونیای سه‌رمایه‌داری له‌قه‌یرانه‌ئابورییه‌که‌ی 2008 وه‌ تازه‌له‌هه‌ڵسانه‌وه‌دایه نایه‌کسانی له‌ساماندا له‌زۆر شوێنی ئه‌م دونیایه‌دا له‌زیاده‌بووندایه‌. چ به‌دیلێکی ئابوریانه‌له‌ڕۆژاوادا پێشنیازکراوه‌؟‌ ئۆزگار ئه‌حمه‌دا له‌وه‌ڵامدا په‌نجه‌بۆ په‌یامێکی ..دکتۆر یوسف ئه‌حمه‌د وه‌زیری ئابوری له‌کانتۆنی عفرین که‌ له‌و کۆنفرانسه‌ی بۆ ” ئابوری ئۆتۆنۆمییه‌‌دیمۆکراسییه‌کان “سازدرابوو ، ڕاده‌کێشێت ، که‌وتوویه‌تی” ئێمه‌به‌رگری و پارێزگاری له‌سه‌رجاوه‌سروشتییه‌کان ده‌که‌ین . مه‌به‌ستم له‌به‌رگریکردن له‌به‌رگری میلیتاری نییه‌به‌ڵکو پارێزگاری و به‌رگریکردنه‌له‌چه‌وسانه‌دنه‌وه‌ و سه‌رکوتکردن که‌ئێستا کۆمه‌ڵ ڕووبه‌ڕوی بووه‌ته‌وه‌. زۆرێك له‌ڕێگر و به‌ست هه‌یه له‌هه‌یکه‌لی /بیناکردنه‌وه‌ی ئابوری کۆموێنی له‌ڕۆژاوادا . سیسته‌مه‌کان که‌سیسته‌می کاپیتاڵیستی وه‌کو سه‌رچاوه‌یه‌ك له‌وێدا هه‌وڵده‌دات که‌ببێته‌به‌ربه‌ستێك له‌پرۆسه‌ی پێشه‌وه‌چونی ئابورییه‌که‌ هه‌روه‌ها له‌مه‌یدانه‌کۆمه‌ڵایه‌تییه‌که‌ش. ئێمه‌وه‌کو خۆمان پرنسپڵی ئابوری کۆمونه‌یی ده‌گرینه‌به‌ر ‌. ئێمه‌کار له‌سه‌ر خولقاندنی سسیسته‌مێك ده‌که‌ین دژه‌ لیبراڵیزم و ڕاگرتنی ئیکۆلۆجی و له‌گه‌ڵ ئه‌خلاقی هاوبه‌شی له‌موڵکایه‌تدا له‌ته‌ك کۆمونیوێڵ و کولتوری به‌رهه‌مهێنان .” دوای ئه‌م قسانه‌دێت ده‌ڵێت ” ‌ ‌شؤڕش هه‌ره‌وه‌زییه‌کان به‌ره‌وپێشه‌و ده‌بات که‌له‌سه‌ر بناغه‌ی ئابوری کۆمه‌ڵایه‌تیییه‌که‌وه‌کو ئابورییه‌کی جێگره‌وه‌(به‌دیل). بۆ نموونه‌هه‌ر کۆمپانیایه‌ک بێت بۆ ڕۆژاوا شوێنی خۆی له‌خزمه‌تکردنی ئه‌م هه‌ره‌وه‌زییانه‌دا دهکاته‌و”   گه‌رچی ئه‌م دیمانه‌یه‌زۆر باشتره‌له‌وه‌ی ئه‌م دواییه‌و جیاوازییه‌کی زۆر ده‌بینرێت و بۆنی گرتنه‌به‌ری کۆمه‌ڵه‌هه‌ره‌وه‌زییه‌کان و ژیانی به‌یه‌که‌وه‌ی ، لێده‌کرێت ، به‌ڵام هێشتا ده‌توانین بپرسین کێده‌توانێت قه‌ناعه‌ت به‌وه‌بێنێت که‌قه‌ناعه‌ت به‌کۆمپانییه‌کان بکرێت ، که‌کۆمپانیایه‌ك ‌كه‌بۆ سودو قازانجیان هاتوونه‌ته‌‌ڕۆژاووه‌ده‌توانرێت خزمه‌تی هه‌روه‌زییه‌کانیان پێبکرێن؟، به‌ڕاستی ئه‌مه‌قسه‌یه‌کی بێ بناغه‌و بێ به‌ڵگه‌یه‌، چونکه‌کۆمپانیا یه‌کسانه‌به‌قازانج، هه‌ر کاتێک وه‌ستا له‌په‌یداکردنی قازانج ئه‌وه‌مایه‌پووچده‌بێت و له‌کۆمپانیایی ده‌که‌وێت.‌

درێژه‌ی هه‌یه‌

Zaherbaher.com

زیبا شناسی و آنارشیسم (1)

فرشید یاسائی

“…عشق یعنی دشت گل کاری شده

در کویری چشمه ای جاری شده

عشق یعنی ترش را شیرین کنی

عشق یعنی نیش را نوشین کنی

هرکجا   عشق آید و ساکن شود

هرچه ناممکن بود، ممکن شود…”

– مولانا –

سرآغاز : ابهام در تعریف مفهوم آنارشیسم مایه مجهول ماندن ماهییت آن شده است که متاسفانه به آگاهی کاذبی تبدیل شده و دائما باید بازتعریف صحیح آن را به خاطر خوانندگان آورد. البته من از آن پرهیز می کنم . چون تجربه نشان داده است که مخالفان کمافی السابق در موضع مخالفت خویش باقی خواهند ماند و کوششی نمی کنند مواضع خود را تغییر و در اشتباه خویش تجدید نظر کنند. خصوصا دارندگان ایدئولوژی. البته این مشکلی است عمومی که مبانی فکری و معرفتی در دنیای آغشته و آشفته سیاسی – خصوصا در ایران – درک ساده پدیده ها را با مشکل روبرو ساخته است.تعدادی آگاهانه ( ادامه دهندگان استراتژی تفرقه ) فضای سیاسی را مسموم می کنند ( از قبیل اسلامیستها و مارکسیستها…) چون “حقیقتی” کاذب برای فلسفه خویش قائل هستند که آنارشیسم را خطری بالقوه مفروضند. تعدادی ناآگانه متاثر از داده هائی مغرضانه هستند که در مطبوعات و صدا و سیما تکرار میشود.

آغاز : در مقالات گذشته در مورد رابطه آنارشیسم با هنر و فرهنگ نوشته شد. در این نوشته کوشش میشود که فلسفه آنارشیسم با زیباشناسی و رابطه آنان با یکدیگررا ارزیابی کنیم و در صورت امکان چرائی آن را توضیح دهیم . تجربه نشان میدهد : زمانیکه هنر در جامعه ، حقیقت راستین خود را گم می کند ، طبیعتا رابطه مستقیم خویش را با مخاطبان از دست میدهد. بدین منظور جامعه اندیشمند را به مطالعه دوباره مجبورمی کند.کسب معرفت هنری و شناخت زیبا شناسی جایگاه معتبری در میراث فرهنگی دارد که به ما رسیده و طبیعتا باید برای آیندگان باقی بماند. کم توجهی به اهمیت هنر و زیبائی های هنری جامعه را با مشکل روبرو میسازد. این عدم توجه در جامعه ایران خصوصا با شروع انقلاب بیشتر قابل رویت است. بی توجهی تا حد دشمنی به میراث فرهنگی ، طبیعتا در مردم نیز مستتر شده و در حفظ و حراست آن توجه خاص نخواهد شد.باید جامعه حس کند که زیبائی ارزشی است که وزن جامعه را ارتقا میدهد.

برای وارد شدن به این مبحث طبیعتا باید فلسفه زیباشناسی و چیستی آن را ارزیابی کنیم. اندیشمندان در این مورد تعاریف گوناگونی دارند و هریک از نظرگاه خویش با پدیده زیبا و زیبائی برخورد می کنند. هر کدام زیبائی را تقسیم به طبیعی و غیرطبیعی که ساخته و پرداخته بشر است ، در جای خویش تعریف کرده اند. البته باید توضیح داد : یک تعریف واحد و هندسی در این مورد وجود ندارد و هنر و زیبائی به علائق و سلائق متفاوت بشر ارتباط دارد که نمی توان میکانیکی تعریف دقیق و واحدی برای آن پیدا کرد و زیبائی درون نهفته آن نیز در همین است. هنرمند بخشی ازعاطفه خویش را بوسیله اثر هنری – ادبی و… به مخاطبان خویش عرضه می کند و از آنان میخواهد که در مورد هنرش به داوری بنشینند و قضاوت کنند. هنرمند با اثر خویش مخاطبان را صدا میزند. این دیگر وظیفه زیباشناس است که اثر را توضیح ، تفسیر ، نقد و تحلیل کند. زیباشناسی باید قابلیت آنرا داشته باشد که زیبائی را مورد نگرش قرار دهد و جایگاه خاص آنرا مشخص کند. اما با این تفاسیر فلسفه زیباشناسی چه ربطی به فلسفه آنارشیسم دارد؟

برای بررسی این پرسش مجبوریم مفاهیم را نخست از یکدیگر مجزا و سپس رابطه آنان با یکدیگر را ؛ مشخص کنیم. نخست: از آنجا که مطلق گرائی در زیباشناسی جائی ندارد. وجه مشترک – عدم مطلق گرائی – خود را به فلسفه آنارشیسم نزدیک می کند.دوم زیباشناسِ هنری باید قوه تخیل قوی داشته باشد تا تخیل درون نهفته در هنر را پیدا و آشکار کند. در آنارشیسم نیز به مخاطبانش توصیه می شود که مدام به قوه تخیل خویش رجوع کنند. با آگاهی بدین مورد که ” تخیل شروع اختراعات است ” . هنرمند نخست هنر خویش را با رجوع به تصورات و قوه تخیل آغاز می کند و با بکارگیری از مهارت های عملی – فنی ، اثر خویش راخلق می کند. در آنارشیسم اگر از دید زیبا شناسی بدان برخورد کرد به موضوعی برخورد می کنیم که در مرحله اول ناممکن است .آنارشیست مانند یک هنرمند می کوشد از ناممکن ؛ ممکن سازد. این تفکر مجهول است و با معادلات فیزیک و ریاضی قابل حل نیست. هنر نهفته در آنارشیسم ، یادآور آزادی است که تنها با داشتن حس زیباشناسی می توان آن را کشف کرد. نمیتوان در مثلث شوم هگل ، مارکس، هایدیگر گرفتار بود… و یادآور آزادی یعنی راز نهفته در فلسفه آنارشیسم را که تنها با حس ظریف زیباشناسی قابل کشف است؛ مورد بررسی و ارزیابی قرار داد.

زمانیکه آنارشیستها از جامعه آزاد صحبت می کنند. برای عموم این خواست، پدیده ای است ناممکن. آیا یک هنرمند و یک زیباشناس نیز می تواند صحه بر افکار عموم گذارد و با نظرات عموم هم زبان شود؟ هنرمندی که خود با رجوع به تصورات و تخیل های ذهنی خویش ، اثری بجای گذاشته که در نگاه اول ناممکن است.؟ رنگها و تصاویر در سبکهای مدرن (سوررئالیسم*،اکسپرسیونیسم*..) از طبیعت خویش دور شده و شکل جدیدی بخود گرفته است…چگونه هنرمندان و خالقان آثار هنری…می توانند از قوه آزاد تخیل خویش بگریزند و نسبت به خواستهائی که در ظاهر ناممکن است ، بی اعتنا باشند؟ آنارشیستها برآنند که ناممکن ها را به ممکن تبدیل کنند. خواستارند مفاهیمی مانند دولت که ( امروزه) به پدیده طبیعی تبدیل شده است به جایگاه غیر طبیعی خود باز گردد… و به مرور ازبین برود. این ایده نخست در تصورات ذهنی شکل گرفت و آنارشیستها می کوشند با مهارت لازم این ایده به واقعیت بپیوندد. همانطوری که شاعر و یا نقاش … پدیده ای را نخست در ذهن خویش می پروراند و سپس با مخاطبان درمیان می گذارد.

در اینجا باید تاکید شود که در مجموع رسالت هنر با تکیه بر زیباشناسی چیست؟ آیا هنر باید ” جهت دار ” و یا ” متعهد ” باشد ؟ خود را موظف به دادن ” آگاهی ” کند و راهنمائی برای دور کردن انسانها از بدی و زشتی ها … باشد؟ آیا وظیفه هنر روشن کردن ابعاد تاریک زندگی انسانها است؟ آیا کاشف ناشناخته های بشری خواهد بود ؟…از آنجا که کوشش شده : هنر و خصوصا زیباشناسی بر مبنای فلسفه آنارشیسم بررسی و تعریف شود. لذا پاسخ بدین پرسش ها ؛ نه است ! هیچ تعهدی در هنر و طبعا زیباشناسی برای آنارشیستها نه قابل قبول است و نه قابل بحث.

هنر وهنرمند برخلاف هذیان گوئی احمد شاملو* ، باید آزاد و مستقل باشد و نسبت به خلق آثارش آزاد و غیر متعهد عمل کند…. این تفکر تنها در جوامع استبداد زده مورد بحث است که هنرمند اجبار دارد در مورد خاص – آنچرا که حزب و ایدئولوژی می اندیشند و توقع دارند – دست به کار هنری بزند. ما این نمایشنامه تراژدیک را قبل از انقلاب تا امروز شاهد هستیم که از هنرمندان متوقع هستند بین امام حسین و استالین سرگردان باشند…! کارگران و دهقانان و زحمت کشان را وارد دنیای هنری کنند! به زبان دیگر کلام خود را تبدیل به چماقی برای کوبیدن سر دگراندیشان تبدیل کنند! برای رسیدن به این نیت شوم خویش ، انگشت مشخص بر روی هنر نمایشی میگذارند چون تقریبا اکثر هنر ( موسیقی ، نقاشی …) ها را در خود نهفته دارد…از شاعر مداحی توقع میشود و از هنرمندان برده گی…! و متاسفانه می بینیم و شاهد هستیم که تعدادی از هنرمندان ما قدم به دربار ولایت فقیه گذارده اند و هنر و توانائی های هنری خویش را به ایدئولوژی آنان فروخته اند.

مفهوم زیباشناسی (AESTHETICS) میکوشد جلوه هائی از زیبائی در طبیعت و اشیاء را که انسان خلق می کند؛ نشان دهد. ازاواخر قرن هفدهم زیباشناسی در سطح وسیع مطرح شد و با کوشش و هنرمندان و هنردوستان … بنیان زیباشناسی ریخته شد . در قرن نوزدهم زیباشناسی از پوسته سنت و دین خارج شد و راه رفیع خود را در فلسفه نوین باز کرد. کانت (Immanuel Kant) در عصر خویش (1804-1770) به چیستی زیباشناسی می پردازد و هنر مغروق در طبیعت را می پسندید. وی محتوای هنر را بخشی و نه کاملا ، موضوع زیباشناسی می دانست. کانت ضمن نقد هنر، معتقد بود که هنر ناخالص است چون هنرمندان عموما درگیر مفهوم (Concept) ، فرمی از تصاویر هستند. البته بعد از کانت و شیوع سبکهای مختلف در نقاشی ، معماری و هنر خصوصا امپرسیونیسم ، نقد “هنر خالص” کانت تعدیل یافت و هوادارانش به جهان بینی دیگری رسیدند و هنر به مسیر دیگری رفت که طبیعتا احتیاج به نقادی دیگری نیز بود.

هنر پیامی (Message ) است که از سوی هنرمند به مخاطبان ارسال میشود. این پیام گاهی محدود در طبیعت است ، گاهی زندگی روزانه را ترسیم می کند. گاهی پیامی است عشقی و عاشقانه…گاهی به رویا و تخیل مربوط میشود.موضوعات بسیاری در این پیام پوشش داده میشود. در این مورد میتوان از داستان ها و فیلم های گوناگون علمی – تخیلی نام برد. و یا اخیرا بازی های مختلف کامپیوتری و بهره برداری از نرم افزارهای گوناگون جهت تهیه فیلم های ویدئوئی …نمونه های جدیدی است که با گسترش فناوری های جدید ، زیباشناسی را به تعمق بیشتری مجبور کرده است.

 گسترش فناوري‌های اطلاعاتي و ارتباطي بر ابعاد مختلف زندگي ما ، تاثیر به سزائی گذاشته است. نادیده گرفتن آن مشکلی را حل نمی کند، بر مشکلات می افزاید. شكل جديد برقراري ارتباط مابین انسان ها موجب تغییر و تحول در فرهنگ و هنر درجوامع شده است. زیباشناسی نیز تحت تاثیر این رشد سریع قرار گرفته است. در فضاي مجازي، شرايطي متفاوت با آنچه تا بحال داشتیم براي كاربران فراهم کرده است. فضاي يكسان و مشابهي را فارغ از الزامات دست پا گیر و مكان فراهم شده كه تجارب متفاوتي را بدنبال داشته است. انسان ها صرفنظر از محل سکونت و جائی که کار و زندگی می کنند ، می توانند با یکدیگر ارتباط برقرار و اقدام به معاوضه اطلاعات کنند. تجاربی که در دنیای مجازی و صنعت بوجود آمده ، انقلاب چهارم نوینی است که در عصر ما بوقوع خواهد پیوست و تا چند دهه گذشته حتی قابل تصور هم نبود. بشریت در آستانه این انقلاب* ( چهارم صنعتی…) است با فضائی نامحدود که در اختیار ما قرار خواهد داد و بازگشت به گذشته غیر ممکن خواهد بود.

در رنسانس (Renaissance) حدود سالهای قرن چهارده تا شانزده میلادی (تحول ۳۰۰ساله‌) دنیا شاهد آغاز دوره تغییر و تحول جدیدی در هنر، علم و صنعت و فرهنگ در اروپا میشود که از آن رنسانس کلاسیک نام برده میشود. در همین دوره است که انسان اروپائی به خودآگاهی دست مییابد و فرهنگ و هنر ( کلیسا و دربار…) حاکم را به چالش می کشاند. شهرت رنسانس تنها مدیون خلق آثار رافائل (Raffaello Sanzio) ، ميكل آنژ و لئوناردو (Leonardo Michelangelo) و… نبود بلکه در تمامی رشته های فرهنگی و علمی تحولات چشم گیری صورت پذیرفت. جایگاه های معماری و مجسمه سازی ، شعر و نقاشی و سیاست… مشخص تر از گذشته شد.اما زیباشناسی درزمان رنسانس بازهم به سنت موجود وفادار ماند. باید سالها میگذشت تا رنسانس ، مزه مدرنیته در راه ( بهتر است گفته شود : شلاق مدرنیته را بر تن خویش لمس کند!) را می چشید.

گرچه درعصر رنسانس تغییرات و تحولات بسیاری در هنر و فرهنگ بوجود آمد اما هنوز راه بسیار طولانی لازم بود که فلسفه زیباشناسی مطرح و خود را به فلسفه آنارشیسم نزدیک کند. هنوز آثار بوجود آمده ( در کمال زیبائی ، خلاقیت و مهارت…) بیشتر تحت تاثیرمراکز قدرت یعنی کلیسا (یعنی مرکز برده داری) و قدرت مخوف دربار های موجود در اروپا است که معماری و هنر جدید آنروز را باید می پسندیدند…! آنارشیسم اصولا زائیده عصر مدرن (نیمه سده نوزدهم و بیستم) است… و با خلق سبک امپرسیونیسم (Impressionism) یا دریافتگرائی سنخیت می یابد. ما نیز بحث را در این مورد ادامه میدهیم.

معمولا زیباشناسی برای دو گروه جالب است: گروهی که به فلسفه علاقمندند ومحتاطانه وارد دنیای هنر میشوند و عموما میکوشند فضای خشک و بی روح خود را با زیبائی و لطافت هنر آذین کنند. گروه دوم خود هنرمندان هستند که عموما نسبت به آثار همکاران خود نظر میدهند و تعدادی به منتقدان هنری می پیوندند. چنانکه میدانیم با خلق سبک امپرسیونیسم* انقلابی در هنر و زیباشناسی بوجود آمد. اکثر قالبها و فرم های گذشته زیر علامت سئوال رفت و در نقاشی بخصوص انفجار عظیمی در رنگها و تصاویر صورت پذیرفت که بیسابقه بود.در همین دوره است که آنارشیسم دنیای سیاست را دقیقا مانند امپرسیونیستها به آتش میکشد.برای آنارشیستها نیز فرم و قرادهای تصنعی نشات گرفته از استبداد زیر علامت سئوال رفته و تبلور این قیام در انترناسیونال اول (International Workingmen’s Association) آشکارا در سالهای (1876–1864) خود را نشان میدهد.

آنارشیستها در انترناسیونال اول ماهییت دیکتاتوری فلسفه سیاسی مارکس و یارانش را برملا کردند و بعنوان یک جناح ضد اقتدار آنرا ترک کردند و مارکس و یارانش ناچارا از ترس آنارشیستها و نفوذ شدیدی که در کشورهای جنوبی اروپا داشتند، انترناسیونال را به آمریکا فرستادند. زمانی لاشه متعفن آن به مسکو رسید ( انترناسیونال سوم) که سریعا بعلت بوی مشمئز کننده باید در مسکو بخاک سپرده میشد .اما اثرات منفی خود را تحت تاثیر افکار دیکتاتوری و توطئه گر مارکس در مسکو بجای گذاشت و انقلاب روسیه را عملا زمین گیر و به دیکتاتوری خشن و سرکوب گر تبدیل گشت که در نهایت با ظهور استالین یکی از مستبدترین دیکتاتورهای تاریخی بشری، نیت مارکس – انگلس بوقوع پیوست!… در نهایت هم شاهد روند تاریخی بلشویسم بودیم که چگونه ارثیه آن به مافیای فعلی رسید.

در امپرسیونیسم تصاویر و رنگها خارج از فرم و قالب و حتی قرارداد های زمان خویش بود. بدین جهت هم در ابتدای کار و ظهور مورد تمسخر قرار گرفت… اما به مرور هنرمندان بسیاری تحت تاثیر بانیان اولیه این اثر هنری ، بدان پیوستند و خالق آثار تحسین آمیزی شدند. روند تاریخی آنارشیسم در اوائل به مراتب – نسبت به امپرسیونیسم – بدتر بود. اقدام های اشتباه و ترور و بمب گذاری های کور و احساساتی… توسط افرادی فریب خورده که آنارشیست بودند، باعث شد فلسفه آنارشیسم در مجموع برای مدتی طولانی آگاهی کاذب بوجود آورد که خوشبختانه با زمان و تدابیر متفکران آنارشیست ، این آگاهی کاذب تعدیل یافت.

امپرسیونیسم که آغازی برای خلق سبکهای دیگری در اروپا شد ، بدو امر منتقدان را به تعجب برانگیخت. مسخره کردن آن در نقد آن نبود بلکه کوشش در رد و نفی آن بود که چاره ساز نبود. چون در فلسفه زیباشناسی اثر هنری باید تعریف و نقد و بعد قضاوت شود (گرچه این اتقاق در مورد سبک امپرسیونیسم صورت نپذیرفت! ) اما امپرسیونیسم راه خود را ادامه داد و با خلق آثارش اروپا را فتح کرد و در هنرهای دیگر نیر نفوذ یافت.ما این روند را در فلسفه آنارشیسم شاهد هستیم که روند مشابه با امپرسیونیسم دارد. آنارشیسم متاثر از قواعد و قالبهای موجود نیست و رنگ و طرح خود را دارد و هرگز با مستبدان از در سازش بر نمی آید. هر دو سبک باید از دید زیباشناسی و ظریف و لطیف ارزیابی شود. غیر از آن دچار اشتباه خواهیم گشت.

در هر دو فلسفه قوه تخیل فعال است. لذا برای آنانیکه با اسلحه فیزیک و مکانیک میخواهند به درک واقعی آنان بپردازند…ناچارند نخست اسلحه خویش را زمین گذارند… زره خویش را از تن بدر کنند و به حس لطیف زیباشناسی خویش رجوع کنند. هنرمند امپرسیونیست ( رجوع شود به تابلوهای مونه ، وان گوگ ، پیسارو…) طبیعت و اجسام محیط خویش را طوری رنگ آمیزی می کند که در عصر خویش بی همتاست. انقلابی است درعصری که هنوز درگیر شمایل کشی است ، گوئی همین رنگها ( خودکار ) تصاویر را بوجود آورده انده نه هنرمند!

آنارشیسم هرگز قصد ندارد ( مانند ایدئولوژی های دیکتاتوری…) با پیوستن به امپرسیونیسم مجموعه دستگاه فلسفی خویش را تکمیل کند و پشت آن سنگر گیرد. آنارشیسم همان ارزشی را که برای سبک امپرسیونیسم قائل است خود را در سبک سوررئالیسم نیز می بیند و پا از چارچوبهای موجود فرا میگذارد . آنارشیسم و امپرسیونیسم تاریخ تولدی مشترک دارند. این بدان معنی نیست که پایان و سرنوشت مشترکی هم دارند. آنارشیسم همیشه مانند ققنوسی از خاکستر خویش بر میخزد و فضای ذهنی انسان ها را تحت تاثیر قرار میدهد. در گذشته این امپرسیونیسم بود که آنارشیستها را تحت تاثیر قرار داد. امروز سورئالیسم (Surrealism) یا فرا واقعگرائی است که اشتراکات زیادی با آنارشیسم دارد. گرچه برای سورئالیسم به اشتباه مرامنامه ای (Manifeste du Surréalisme) هم توسط (Andre Breton) آندره برتون تنظیم شد که ثابت کند این مکتب: ” جنبشی است انقلابی” …اما فارغ از هر خیال ، نکات اشتراک زیادی در هر دو سبک ( آنارشیسم و سورئالیسم ) وجود دارد که قابل تعامل است و وارد شدن به دنیای خیالی آنده برتون را درست نمی دانیم.

برای شناخت آنارشیسم ، هنرمند باید بود و از قوه تخیل بهره برد. بدون داشتن فانتزی نمیتوان به آنارشیسم نزدیک شد. دقیقا تابلوهای امپرسیونیست و سوررئالیسم آنرا بما مخاطبان بازگو میکنند.باید اثار هنری این دو سبک را با فعال کردن قوه تخیل نگاه و تفسیر کرد. آنگاه بیشتر به راز تابلوهای مونه و دالی پی خواهیم برد.در مورد آنارشیسم موضوع کمی پیچیده تر است. آنارشیستها جامعه ای را متصورند که آزادی در آن مقدس است. جامعه از مجموعه و زیر مجموعه های آزاد و خودگردان تشکیل شده است که هیراشی در آن نیست و امور مردم توسط خود مردم مدیریت و اجرا میشود. دولت ( شر موجود) وجود ندارد وجامعه کاملا آزاد و خودگردان بوسیله سندیکا ( چشمان بیدار جامعه) های گوناگون اداره میشود و انسان ، آزادی و اختیارش ؛ مرکز توجه ها است.

برای پی بردن به این تفکر باید قوه تخیل و حس زیباشناسی را فعال کنیم… این موردی نبوده که در کتب درسی و یا رسانه های عمومی شنیده باشیم. جامعه آزاد !؟ حتی تصورش هم برای آنانی که به نظم موجود خوی گرفته اند؛ مشکل است. چطور میشود بدون دولت و پلیس… زندگی کرد؟!… و پرسش های متعدد دیگر. همین موضوع با دیدن اولین تابلوی کلودمونه به نام (Impression soleil levant) امپرسیون طلوع خورشید برای مخاطبان پیش آورد. در این تابلو که لنگرگاهی (Le Havre) در شمال غربی فرانسه را نشان میدهد . فضای آن با رنگ طبیعی فرق می کند و غلظت رطوبت هوا جلوی تابش خورشید را گرفته است و فضای دیگری به این لنگرگاه داده که برای آنانی که از قوه تخیل بی بهره اند مانند لوئیس لروا (Louis Leroy) که خود منتقد هنری است ، مسخره آمیز جلوه می کند.

پيكاسو مي گفت: « در هنر نكته مهم، نه جست ‌وجو كردن بلكه پيدا كردن است.» این بما نشان میدهد که برای پیدا کردن باید قوه تخیل داشت و ناممکن را یافت. اینکه ادعا میشود آنارشیسم در زیبائی حضور سرشار دارد و فضای زیبای معنوی که متاثر از آثاری است که تنها می توانستند در آزادی خلق و بازتاب پیدا کنند ، منشا اشتراکاتی است که آنارشیسم با زیباشناسی پیدا کرده اند. آنارشیسم از ما میخواهد که نسبت به داده ها با بصیرت ، درایت و در سایه لطافت زیباشناسی برخورد شود. شابلون و رسم الخط منظمی نیست. نگاه یک آنارشیست نگاه همان هنرمندی است که با رجوع به قوه تخیل خویش ؛ در جستجوی خلق هنری است که باید با نهایت لطافت در زمان مشخصی خلق کند و با مخاطبانش به گفتگو بنشیند.

اینها موید آن است که بین یک آنارشیست که در حافظه خویش تصوری از یک جامعه آزاد انسانی دارد و کوشش می کند در بوم جامعه (این تصور) نقاشی کند… با هنرمندی که به ندای درونی خویش پاسخ میگوید ، رابطه ای ارگانیک است که از جلوه های بی واسطه خواست آزادی انسان است. هنرمندی که در تصرف ایدئولوژی است و آزادی و استقلال خویش را یه ایدئولوژی فروخته است… قادر به خلق آثاری نخواهد بود که در راستای اختیار و آزادی انسان باشد. در عصر نازیسم ، کمونیسم ، فاشیسم ما با انبوهی از هنرهای ویژه تفکر خود ، روبرو شدیم که پریده رنگ از حافظه تاریخ هنر و زیباشناسی پاک شد.هنری که قرار است شمایل کشد و مداحی کند ؛ پیوندی با آزادی انسان ندارد و هرگز نمي‌تواند از عهده انجام وظيفه معنوي خویش برآيد…. چنین هنری را میشود به تعداد فراوان در کلیسا ، مساجد و و موزه های هنری…مشاهده کرد. گرچه از نظر زیباشناسی می توانند مقامی برای خود کسب کنند… اما چیز تازه ای به انسان و آزادیش ، نخواهند داد.

تفسیر و انتقاد از اندیشه ، وظایفی است که آنارشیستها از همان دوران بوجود آمدن آنارشیسم و شکل گرفتنش از عمده وظایف خود میدانستند. آنارشیسم تنها فلسفه ای است که زیباشناسی را وارد سیاست کرد. بدون داشتن حس و ذوق زیباشناسی ، شناخت آنارشیسم مشکل است. آنارشیستها در اوج بهره گیری از خشونت غیرقابل دفاع ، نگاهی زیباشناسی همراه عشق به آزادیخواهی داشتند. نمی توان آنارشیست بود اما نسبت به هنر و زیبا شناسی بی توحه بود. زیبائی مستتر در آنارشیسم است که خشونت به لطافت سفر می کند و خود را بازتعریف می کند. هنر نهفته در آنارشیسم در این است….اما این انتقاد را هم باید به آنارشیستها کرد که : دیر هنر درون خفته آنارشیسم را کشف و بدان رجوع کردند. خواستهای اجتماعی در مورد زیباشناسی و تاریخ هنر نیز چنین روندی سیر کرده و به ما رسیده است. زیباشناسی شاخه ای از فلسفه هنر است و میدان وسیعی را در تصرف خویش دارد. زشت و زیبای هنر به زیباشناسی مربوط میشود… که در هر مورد پاسخگو است…ادامه دارد

*احمد شاملو. نقل قول از وی : “… بنده هنر بدون تعهد را دو پول ارزش نمی گذارم. هنرمند هميشه بر قدرت است نه با قدرت، حالا اگر يکی می خواهد برود با قدرت باشد، بگذار برود خودش را با بند تنبان فلان رئيس جمهور دار بزند. اصلآ برايم مهم نيست نه زنده بودنش برايم مهم است نه مردنش. هنر که می تواند چيز مفيدی را زيباتر عرضه کند و به آن قدرت نفوذ بيشتری بدهد بايد از خنثی بودن شرم کند. فضيلت هنرمند است که در اين جهان بيمار به دنبال درمان باشد نه تسکين، به دنبال تفهيم باشد نه تزئين، طبيب غمخوار باشد نه دلقک بيعار…”.

* انقلاب چهارم صنعتی Fourth Industrial Revolution . برای اطلاع بیشتر رجوع شود به سایت های ذیل :

http://www.weforum.org/agenda/2016/01/the-fourth-industrial-revolution-what-it-means-and-how-to-respond

http://www.weforum.org/agenda/archive/fourth-industrial-revolution

* امپرسیونیسم (Impressionism) برای اطلاع بیشتر رجوع شود به مقاله اینجانب تحت عنوان آنارشیسم و امپرسیونیسم.

هه‌ڵوێستمان به‌رانبه‌ر ڕۆژاوا ده‌بێت هه‌ڵوێستی ڕه‌خنه‌و هاریکاریی بێت / ٦

 زاهیر باهیر- له‌نده‌ن

   30/01/2016

به‌شی شه‌شه‌م:

  • نزیكبونه‌وه‌له‌ئه‌مریکا و وڵاتانی ڕۆژاوا :

 

هێزه‌کانی ئه‌مه‌ریکا و وڵاتانی ڕۆژئاوا هێزێکی تاریکن و هه‌رگیز هه‌تاو له‌بن هه‌نگڵی ئه‌وان هه‌ڵنه‌هاتووه ‌و هه‌ڵیشنایه‌ت، پێوه‌ری باش و خراپی هه‌ر بزوتنه‌وه‌یه‌ك له‌م دونیایه‌دا پێشئه‌وه‌ی لێکدانه‌وه‌ی دیکه‌ی بۆ بکه‌یت ، زۆر ئاسانه‌، ته‌نها سه‌رنجێك له‌هه‌ڵوێستی ئه‌مه‌ریکا و وڵاتانی ڕۆژاوای له‌سه‌ر بده‌، گه‌ر پشتگیرییانکرد ئه‌وه‌جێگای پرسیاره‌!! گه‌ر دژایه‌تیشیانکرد ئه‌وه‌جێگای تێڕامان و وردکردنه‌وه‌یه‌تی . هه‌ڵبه‌ته‌ئه‌م فۆرمیله‌یه‌ له‌گه‌ڵ بزوتنه‌وه‌و ڕێکخراوه‌تیرۆریسته‌کاندا نایه‌ته‌وه‌ ئه‌ویش ته‌نها له‌به‌ر ئه‌وه‌ی که‌له‌هه‌قه‌تدا نازانین ڕاو هه‌ڵوێستی ئه‌مه‌ریکاو وڵاتانی ڕۆژاوا له‌سه‌ریان چۆنه‌، چونکه‌بۆ ئه‌وان زۆر ئاساییه‌ئه‌مڕۆ بیانکه‌نه‌ تیرۆریسست و به‌یانی بیانکه‌نه‌گیانفیداکه‌ر، ئه‌مڕۆ شه‌ڕی مه‌مره‌و مه‌ژییان له‌گه‌ڵدا ده‌که‌ن و به‌یانی وتووێژو دانوسان . وه‌ڵامی گرتنه‌به‌ری ئه‌م سیاسه‌ته‌ش ئاسانه‌ که‌ئه‌ویش سیاسه‌تکردنه‌و سیاسه‌تیش ته‌نها و به‌ته‌نها به‌رژه‌وند ده‌خوێنێته‌وه‌ نه‌شتێکی دیکه‌له‌ژیاندا .

هه‌رچیش سه‌باره‌ت به‌یارمه‌تی و کۆمه‌کی ئه‌مه‌ریکا و وڵاتانی ڕۆژاوا به‌رامبه‌ر به‌ڕۆژاوا هه‌یه‌، گه‌رچی کۆمه‌که‌که‌یان شتێکی وانییه‌له‌چاو کۆمه‌ك به‌بزوتنه‌وه‌و حکومه‌ته‌ کۆنه‌په‌رسته‌کاندا یه‌ك ده‌ر سه‌دیش نییه‌، به‌ڵام هێشتا ده‌بێته‌جێی پرسیار. بۆچی ؟ وه‌ڵامه‌که‌ی زۆر ئاسانه‌ئه‌و‌یش ئه‌وه‌یه‌که‌به‌هیچ هێزێکی سه‌ربازی ناتوانرێت بزوتنه‌وه‌ی ڕۆژاوا بۆ ماوه‌یه‌کی درێژ سه‌رکوتکرێت ئه‌مه‌جگه‌له‌وه‌ی که‌ئه‌و وڵاتانه‌ڕووبه‌ڕووی ناڕه‌زاییه‌کی گه‌وره‌ی هاووڵاتانیان و هاووڵاتیانی وڵاتانی دیکه‌ش ده‌بنه‌وه‌. به‌ڵام ته‌نها ڕێگایه‌ك که‌ئاسانه‌بۆ تێشکانی ئه‌و ئه‌زموونه‌ڕێگای ئاشتیه‌، بێ ‌ خوێنڕشتن و سه‌رکوتکردنیش، لانی که‌م بۆ چه‌ند ساڵێکی دیکه ده‌توانرێت کپکرێت‌، ئه‌ویش ڕێگای ئابوری و داگیرکردنی ئابورییانه‌یه‌. من له‌وتارێکی دیکه‌مدا باسم له‌مه‌کردوه‌ بۆیه‌لێره‌دا ناگه‌ڕێمه‌وه‌سه‌ری.

ئه‌وه‌ی که‌من ده‌یبینم له‌سیاسه‌تی په‌یه‌ده‌و هه‌ڵسوکه‌وتی سه‌رکرده‌کانی و دیمانه‌کانیاندا ، ئه‌مان زۆر به‌په‌رۆشن که‌له‌ئه‌مه‌ریکا و هاوکاتیش وڵاتانی ڕۆژاوا نزیکببنه‌وه، تاکو ئه‌وان له‌مان نزیکببنه‌وه‌‌.   ئه‌مه‌ریکا گه‌ر هه‌نگاوێك بێته‌پێشه‌وه‌ئه‌مان دوو هه‌نگاو به‌پیریه‌وه ده‌چن‌.

هاوکاری و کۆمه‌کی ئه‌مریکا له‌ئێستادا زیاتره‌له‌سه‌رده‌می جه‌نگه‌که‌ی کۆبانی . ئێستا ئه‌مه‌ریکا به‌ڕاسته‌وخۆ نه‌ك له‌ڕێگای حکومه‌تی هه‌رێمه‌وه‌ یارمه‌تی یه‌په‌گه‌و یه‌په‌ژه‌ده‌دات . هه‌ر چه‌ند مانگێك له‌مه‌وپێش بوو که‌ئه‌مه‌ریکا 50 که‌سی له‌شاره‌زا و پسپۆڕانی سه‌ربازی و ڕاوێژکاری خۆی هه‌واڵه‌ی ڕۆژئاوا کرد بۆ یارمه‌تیدانیان. ئاشکرایه‌که‌یارمه‌تییه‌کانی ئه‌مه‌ریکا بۆ ڕۆژاوا هێواشه‌و به‌پلانه‌، ئه‌ویش له‌به‌ر : یه‌که‌م: تورکیا . دووهه‌م: سونه‌و حکومه‌ته‌کانی که‌نداو . سێهه‌م : تا ئێستاش ئاڕاسته‌ی ئاینده‌ی ڕۆژاوا نه‌ك هه‌ر بۆ ئه‌مه‌ریکا ته‌نانه‌ت بۆ ئێمه‌ش دیارنییه‌.

ئێمه‌یارمه‌تییه‌کانی ئه‌مه‌ریکا بۆ ‌هێزه‌کانی ڕۆژاوا له‌زه‌مینه‌ی واقیعدا ده‌بینین ، گه‌رچی که‌میشن ، ده‌با ئێستاش له‌دیمانه‌ی سه‌رانی په‌یه‌ده‌شه‌وه‌که‌سه‌باره‌ت به‌ئه‌مه‌ریکا قسه‌ده‌که‌ن شتێك بزانین.

له‌دیمانه‌یه‌کی صاڵه‌ح موسلیم له‌02/09/2015 دا له‌گه‌ڵ جه‌معیه‌یه‌ی کوردی واشنگتۆن ( WKI)، دا ، سه‌باره‌ت به‌ڕاو هه‌ڵوێستی په‌یه‌ده‌له‌سه‌ر ئه‌مه‌‌ریکا و هه‌ڵوێستی ئه‌مه‌ریکا، کردی ، له‌وه‌ڵامی پرسیاری: ئامانج له‌زۆنی نه‌فڕین که‌حکومه‌تی تورکیا ده‌یه‌وێت له‌ڕۆژاوادا بیسه‌پێنێت چییه‌…؟و هه‌ڵوێستی ئیداره‌ی ئه‌مه‌ریکی چییه‌و …ئه‌م زۆنی نه‌فڕینه‌بۆ تۆ چیده‌گه‌یه‌نێت؟ موسلیم له‌وه‌ڵامه‌که‌یدا سه‌باره‌ت به‌ئه‌مریکا زۆر به‌ڕاشکاوییه‌وه‌‌ده‌ڵێت؛   “ئه‌مه‌ریکا چه‌ندجارێك ئه‌و داخوازییه‌ی تورکیای ڕه‌تکردۆته‌وه‌و ئێمه‌بڕوایان پێده‌که‌ین.. گه‌ر تورکیاش ئه‌م پلانه‌بخاته‌کار ئه‌وه‌ئێمه‌به‌داگیرکردنی خاکی سوریای ڕه‌چاوده‌که‌ین” به‌ڕاستی وه‌ڵامێکی زۆر ساویلکانه‌یه‌گه‌ر له‌حه‌قه‌تددا ئه‌وه‌ڕای موسلیم بێت دیاره‌نه‌ئه‌مه‌ریکا ده‌ناسێت و نه‌گرنگی تورکیا و وڵاتانی که‌نداو و کۆمه‌ڵی سونی مه‌زهه‌بیش بۆ ئه‌مه‌ریکا ده‌زانێت ، خۆئه‌گه‌ر واشبزانێت وڵامێکی دیبلۆماسیانه‌ی داوه‌ته‌وه‌ ئه‌وه‌نه‌لای زۆربه‌ی زۆری کورد و نه‌لای ئه‌مه‌ریکییه‌کانیش ته‌نها مه‌ترێکیش ئه‌و بڕوابوونه‌‌ به‌ئه‌مریکا ،بڕناکات، چونکه‌ئه‌مریکا نزیکی په‌یه‌ده‌له‌په‌که‌که‌وه‌ده‌زانێت و په‌که‌که‌ش به‌پارتێکی تیرۆریست ده‌زانێت.

هه‌ر له‌و دیمانه‌یه‌دا و له‌پرسیارێکی دیکه‌دا که‌واهاتووه‌: چۆن شرۆڤه‌ی په‌یوندیتان له‌گه‌ڵ ئه‌مه‌ریکادا ده‌که‌ن؟

موسلیم له‌وه‌ڵامدا ده‌ڵێت “…ئه‌مه‌هه‌نگاوێکیی ئه‌رێیانه‌یه‌، ئێمه‌به‌دووی فراوانکردنی په‌یوه‌نییه‌کانمان له‌گه‌ڵ ئه‌مه‌ریکادا چ دیبلۆماسی و چ سیاسییه‌وه‌ین وه‌به‌هیواشین سه‌رکه‌وتوو بین له‌کردنی ئه‌وه‌دا

له‌پرسیارێکی دیکه‌ی WKI : په‌یامی تۆ چییه‌بۆ خه‌ڵکانی ئه‌مه‌ریکی و حکومه‌ته‌که‌یان؟ موسلیم له‌وه‌ڵامدا ده‌ڵێت ” ئه‌مه‌ریکا ده‌وڵتێکی مه‌زنه‌و هه‌وڵیی پێشه‌وه‌بردنی دیمۆکراسی بڵاوکردنه‌وه‌ی له‌سه‌ر ئاستی جیهانده‌دات . ئه‌مه‌ریکییه‌کانیش ستانده‌ر و مه‌بده‌ئی خۆیان بۆ دیمۆکراسی هه‌یه……هه‌ر به‌م هۆکارانه‌ئێمه‌ده‌بێت په‌یوه‌ندیمان له‌گه‌ڵ خه‌ڵکانی ئه‌مریکا و حکومه‌ته‌که‌یان پته‌و بکه‌ین ” به‌ڕاستی کاره‌ساته‌که‌باشترین سه‌رکرده‌ی په‌یه‌ده‌ئه‌وه‌ڕاو بۆچونی بێت له‌سه‌ر ئه‌مه‌ریکا . ـمێژوی نزیکی لانی که‌می سه‌دساڵه‌ی ئه‌مه‌ریکا نه‌ک هه‌ر پشتگیری دیمۆکراسی نه‌کردووه‌به‌ڵکو مێژویه‌کی خوێناوییه‌و به‌ملۆێنه‌ها خه‌ڵکی له‌به‌رگریی و داکۆکی دیمۆکراسیدا له‌وڵاتانی خۆیاندا ‌خه‌ڵتانی خوێن کردوه‌‌، گریمان ئه‌م وه‌ڵامه‌شی به‌دیبلۆماسییه‌تی بزانێت، به‌ڵام هیچ ڕاستییه‌کی تیادا نییه‌و داپۆشینی تاوانه‌یه‌ک به‌دوایه‌که‌کانی ده‌وڵه‌تی ئه‌مریکایه‌به‌رامبه‌ر به‌ده‌یه‌ها نه‌ته‌وه‌له‌پێشی پێشه‌وه‌نه‌ته‌وه‌که‌ی موسلیم خۆی ‌. ‌سه‌رکرده‌یه‌کی وه‌کو ئه‌و پێویستی به‌و موغازه‌له‌و موجامه‌له‌یه‌‌بۆ ئیداره‌ی ئه‌مه‌ریکا، نییه‌.

له‌دیمانه‌یه‌کی جه‌میل بایک-دا که‌له‌ڕؤژی 07/12/2015 که‌له‌لایه‌ن Mahmut Hamsic ‌وه‌ئه‌نجامدراوه‌، له‌وه‌ڵامی یه‌کێك له‌پرسیاره‌کاندا که‌سه‌باره‌ت به‌ڕێره‌وی بزوتنه‌وه‌ی باکور و ڕۆژاوایه‌، بایك ده‌ه‌ڵێت ” ئێمه‌نه‌له‌شانی ئه‌ریکاوه‌و نه‌له‌شانی ڕوسیاوه‌ده‌ڕۆین . ئێمه‌هێزی سێهه‌مین له‌وێ و نێونه‌رایه‌تی هێڵی سێهه‌م ده‌که‌ین ، له‌کاتێکدا ده‌ڵێم ” ئێمه‌” مه‌به‌ستم کوردی ڕۆژاوایه‌” ڕۆژنامه‌وانه‌که‌ده‌پرسێت : ئه‌وان ده‌ڵێن چی؟ بایك له‌وڵامدا ده‌ڵێت ” ئه‌وان ده‌ڵێن هه‌رکه‌س دانمان پیادابنێت دانی پیادا ده‌نێن و هاوپه‌یمانیان ده‌بین. هه‌تا ئێستا که‌س به‌فه‌رمی ڕۆژاوای نه‌ناسیوه‌. له‌به‌ر ئه‌مه‌ش کورد نه‌لاشانی ئه‌مه‌ریکاوه‌یه‌و نه‌له‌شانی ڕوسیاوه‌، به‌ڵام په‌یوه‌ندی هه‌یه‌. هه‌رکه‌س شه‌ڕی داعش بکات ئێمه‌له هاوشانیانه‌وه‌شه‌ڕده‌که‌ین

به‌ڕای من گه‌رچی بایك باشترین که‌سی ناو په‌که‌که‌و په‌یه‌ده‌یه‌و له‌هه‌ر هه‌موو که‌سێکی دیکه‌شیان باشتر له‌هزری ئۆجه‌لان و مه‌سه‌له‌ی کۆنفیدرالێزم تا ڕاده‌یه‌کیش له‌” بوکچین” تێگه‌یشتووه‌به‌ڵام هێشتا له‌م دیمانه‌و ‌یه‌ک دوو دیمانه‌ی دیکه‌یدا ده‌یتوانی وه‌ڵامی   خۆی و په‌که‌که‌له‌سه‌ر ڕوداوه‌کان ، بێ هه‌ڵوێسته‌و بێ پرسیاردانان وه‌ڵام بداته‌وه‌. بۆ نموونه‌لێردا ده‌یتوانی خۆی له‌قه‌ره‌ی هه‌ندێ خاڵی حه‌ساس نه‌دات .

درێژه‌ی هه‌یه‌

کاتێك کە مارکس یەکەمین پارتیی کۆمونیستی مێژووی هەڵوەشاندەوە

ڕێنە بێرتیە

و. لە فارسییەوە هەژێن

گوتنی ئەوەی کە مانیفێست “یەکەمین گڕکانی پڕۆلیتێری وەك هێزێکی ڕامیاریی سەربەخۆ”یە زیادەڕۆییەکی ئایدیالیستییە. بڵاوکردنەوەی مانیفێست لە بارێکدا کە هێشتا نێوەڕۆکەکەی وشكنەبووبوو، لە ئاڵمانیا شۆڕشی ١٨٤٨ دەستیپێکرد، لەتەك پشتگوێخراویی گشتی ڕووبەڕووبوو، نووسەرەکانی ناچارکرد هەرچی دەتوانن ئەنجامیبدەن، تاوەکو ئەو نووسینە بڵاوببێتەوە. ئەو پرسە مارکس بەرەو هەڵوەشاندنەوەی یەکەمین پارتی کۆمونیستی مێژوو و دواتر دەرکرانی خۆی برد.

ساڵی ١٨٤٨ : قوربانیکردنی پارتیی

شۆڕشی ١٨٤٨ ئاڵمانیا بە مارکس مۆڵەتیدا، تاوەکو ئاستی تێگەییشتنی خۆی تاقیبکاتەوە. بەڵام لە هەمان سەرەتای شۆڕش، مارکس و ئینگلس هەوڵیاندا، تاکو بە بچووك نیشاندانی گرنگیی ئەو، بەر بەپێکهاتنی بزووتنەوەی سەربەخۆی کرێکاریی بگرن. ڕووداوەکان نیشاندەدەن، کە هەموو شۆڕشەکان بە سروشوەرگرتن لە شۆڕشی فەرەنسە بە ڕێگەیەکدا بڕۆن، کە هەوڵی خۆیان لە پێکهاتنی دەوڵەتێکی نیشتمانیی ڕزگاربوو لە دیکتاتۆریی چڕبکەنەوە. بۆرجوازی دەبوو سەرەتا بۆ ئاوا مەبەستێك دەسەڵات بگرێتەدەست. ئاساییە کە ئەگەر ئەوە بۆرجوازی بێت کە دەبێت دەسەڵات بگرێت، تاوەکو مەرجەکان بۆ شۆڕشی کۆمەڵایەتیی کۆتایین ئامادەببن، دەبێت پڕۆلیتاریا داخوازییەکان و بەرنامەی خۆی بخاتە لاوە و لە پاڵ بۆرجوازی لیبڕاڵ بۆ یاسایەکی بنەڕەتی و ئازادییە دێمۆکراتییەکان تێبکۆشێت.

سەرەتای شۆڕشی ١٨٤٨ ڕێڕەوی مارکس و ئەنگلس لەسەر بنەمای بەرگرتن لە پەرەسەندنی بزووتنەوەی کرێکاریی سەربەخۆ جێگیربوو، کە بە تێڕوانینی ئەوان دەیتوانی بە داخوازییە ڕادیکاڵەکانی بۆرجوازی لیبراڵ بترسێنێت، لەبەرئەوە مارکس و ئەنگلس یەکێتی پڕۆلیتاریایان لەتەك بۆرجوازی پێشنیارکرد. ئەنگلس زۆر نیگەران بوو، کە پلاتفۆرمی حەڤدە خاڵیی یەکێتی کۆمونیستەکان بڵاوببێتەوە. ئەو پلاتفۆڕمە کە ناوی “داخوازییەکانی پارتیی کۆمونیست لە ئاڵمانیا” بوو، ڕاستەوخۆ لە مانیفێستی کۆمونیست وەرگیرابوو، مانیفێستێك کە یەکێتی کۆمونیستەکان وەك بەرنامە خوازیاری جێگیرکردنی بوو. بەڵام ئەو بەرنامەیە پاش ئامادەکردنی زۆر ڕادیکاڵانە هەڵسەنگێندرا، لەبەرئەوە ئەنگلس خەریکی کۆکردنەوەی کۆمەکی دراویی بۆرجوا لیبڕاڵەکان بوو بۆ ڕۆژنامەی ڕاینی نوێ.

ئەنگلس لە نامەیەکدا بۆ مارکس نووسی [١] “ئەگەر یەك کۆپی لە بەرنامەی حەڤدە خاڵیی ئێمە لێرە بڵاوببێتەوە، ئێمە هەموو شت لەدەستدەدەین.” لەو سەردەمەدا بوو کە ئەنگلس لەبارەی ترسی خۆی لە پەرەسەندنی بزووتنەکانی کرێکارانی ڕستن نووسی، کە دەتوانێت هەموو شتێك تێکبدات. ئەو نووسی “کرێکاران کەمێك کەوتوونەتە بزووتن، هەرچەندە بزووتنەکانی ئەوان سەرەتایین، بەڵام هەژماریان زۆرە. کرێکاران دەستبەجێ کەوتوونەتە پێکهێنانی هاوپەیمانییەکان. بەڕێکەوت ئەوە پرسێکە کە هەنگاوەکانی ئێمە ناکارادەکات…” [٢]

دروست خوێندوومانەتەوە : کرێکاران “کەوتوونەتە بزووتن”؛ هەژماری بزووتنەکان “زۆر”ە؛ ئەوان ” کۆمەڵە هاوپەیمانییەکیان” پێکهێناون’ “ئەوە بەڕێکەوت پرسێکە کە هەنگاوەکانی ئێمە ناکارادەکات…” لە هەر بارێکدا هێشتا مەرەکەبی مانیفێست وشکنەبووبووەوە، کە نووسەرانی بەهۆی ڕێڕەوێك بڕیاریاندا لە بەرنامەی خۆیان چاوپۆشیبکەن. ماوەیەکی زۆری نەبرد، کە نووسەرانی مانیفێست بەخۆیان دژەخوونییان لە نێوەڕۆکەکەی کرد و لەوانە لەو بەشەی “کۆمونیستەکان بڕوا و بەرنامەیان ناشارنەوە. ئەوان بە ئاشکرا ڕایدەگەیێنن، کە بەبێ ڕوخانی توندوتیژانەی سیستەمی پێشوو، ناتوانن بە ئامانجەکانی خۆیان بگەن. چینە سەروەرەکان دەبێت لە ترسی شۆڕشی کۆمونیستی بلەرزن! پڕۆلیتێرەکان لەم شۆڕشەدا بێجگە لە زنجیرەکانیان، شتێکیان نییە لەدەستیبدەن. ئەوان جیهانێك بەدەستدێنن.” مارکس و ئەنگلس ئەو تێگەییشتنانەیان لە “دۆزراوەیەکی” تازە بەدەستهاتوو دەرهێنا، کە لە ئایدیۆلۆجیای ئاڵمانی ١٨٤٦ و “ڕەخنەی مۆڕاڵیی و مۆڕاڵی ڕەخنە” [٣] شوێنپێی هەیە. ئەو “دۆزراوە” دواتر بە “ماتریالیزمی مێژوویی” ناودەنرێت، بەڵام بە زۆری لەبیردەکرێت بگوترێت، کە مارکس هەرگیز ئەو واژەیەی بۆ “شێوازی” خۆی بەکارنەبرد.[٤] ئەم دوو هاوەڵە نووسەرە بە سروشوەرگرتن لە مێژوونووسانی بەشێك لە مێژووی فەرەنسەی نێوان ٦ی ئەپڕیلی ١٨١٤ تا ٢٩ی جولای ١٨٣٠ [٥] بەو سەرەنجامە گەییشتن، کە دەبێت پڕۆلیتاریا پێش شۆڕشی خۆی، بە بۆرجوازی بواربدات تا شۆڕشبکات. لێرەوە تا گوتنی ئەوەی کە دەبێت پڕۆلیتاریا یارمەتی بۆرجوازی بدات، تاکو شۆڕشەکەی بەرەو سەرکەوتن ڕابەرییبکات یەك هەنگاو مابوو.[٦]

گشت ئەوانە بە ڕۆشنی لەنێو “ڕەخنەی مۆڕاڵی و مۆڕاڵی ڕەخنە” نووسراون. مارکس باوەڕی ئاوا بوو، کە بۆرجوازی لە ئاڵمانیا دواکەوتووە، لەبەرئەوەی کە “هەوڵدەدات دژی پاشایەتی بێچەندوچوون تێبکۆشێت و لە سەردەمێکدا دەسەڵاتداریی خۆی بهێنێتەدی، کە لە وڵاتانی پێشکەوتوو، بۆرجوازی جەنگی توندوتیژی خۆی دژی چینی کرێکار دەستپێکردووە.” مارکس درێژەی دەداتێ “لەم وڵاتەدا دوژمنایەتی تازە لەنێوان بۆرجوازی و چینی کرێکار بوونی هەیە'” لێرەوەیە کە “بار و دۆخی ناکۆك” بوونی هەیە، لەبەرئەوەی کە ڕژێمی ڕامیاریی زاڵ پاشایەتییەکی بێچەندوچوونە. ئەڵتەرناتیڤێك کە خۆی پێشنیاردەکات زۆر سادەیە، یا پاڕاستنی پاشایەتیی بێچەندوچوون یا دەسەڵاتداریی بۆرجوازی. مارکس دەپرسێت “بۆچی زەحمەتکێشان ئەشکەنجەی توندی پاشایەتیی بێچەندوچوونی پاشکۆی نیوە فیئۆداڵی باشتر لە دەسەڵاتداریی ڕاستەوخۆی بۆرجوازی دەبینێت؟” ئەگەر بۆرجوازی بیتوانێت سەربکەوێت، ناچار دەبێت بەرتەریی ڕامیاریی فراوانتر پەسەندبکات. ئەنجامی ئەوەی کە دەبێت پشتیوانی لە بۆرجوازی بکرێت. لەبەرئەوەی بە تێڕوانینی مارکس “بۆرجوازی لەپێناو بازرگانی و پیشەسازی خۆی بە پێچەوانەوەی ئارەزووی خۆی، هەل و مەرجی گونجاو بۆ یەکێتی چینی زەحمەتکێش بەدیدەهێنێت و ئەو یەكێتییە یەکەمین مەرجی سەرکەوتنی زەحمەتکێشانە.”

مارکس و ئەنگلس ئەندامی یەکێتی کۆمونیستەکان بوون. یەکێتی کۆمونیستەکان ڕێکخراوێکی گچکە بوو، کە دەتوانرێت بە توخمی پارتیی کۆمونیست بزانرێت. بەرنامەی یەکێتی کۆمونیستەکان ناوی “داخوازییەکانی پارتیی کۆمونیست” بوو، پێکهێنانی کۆماری، چەکدارکردنی خەڵك، سەندنەوەی دارایی زمینە کشتوکاڵییەکان بەشێك بوون لە ئەو.

مانگی ئایاری ١٨٤٨ لە کۆڵن/ئاڵمانیا کۆبوونەوەیەك کرا. چوار ئەندامی کۆمیتەی نێوەندیی یەکێتی کۆمونیستەکان، لەوانە مارکس و ئەنگلس و پێنج ئەندامی ڕێکخستنی شاری کۆڵن لەنێو ئەو کۆبوونەوە بەشداربوون. مارکس لەنێو یەکێتی کۆمونیستەکان لە کەمایەتیدا بوو. ئەو بە خراپ بەکاربردنی ئەو دەسەڵاتانەی بە ئەو دراوبوون، یەکێتی کۆمونیستەکانی هەڵوەشاندەوە. ئەو تەنانەت لە فێبریوەری ١٨٤٩ ڕێگریی لە یەكێتی کۆمونیستەکان کرد. پاشان ئەو بە ئەنجومەنی دێمۆکراتی کۆڵن پەیوەستبوو، کە ڕێکخراوێك بوو ئەندامەکانی بۆرجوا لیبڕاڵەکان بوون. لەوێدا بوو کە مارکس بەڕێوەبەریی ڕۆژنامەی ڕاینی نوێ بەدەستەوەگرت، کە بڵاوکراوەی لیبڕاڵەکان بوو. مارکس کە بەرنامە و ڕێکخراوی پڕۆلیتیریی یەکێتی کۆمونیستەکانی لەنێوبردبوو، لەو ئەنجومەنەدا هەوڵیدا هوشیاریی چینایەتی بۆرجوازی هەڵخرێنێت، تاکو سەرەنجام ئەو چینە بتوانێت شۆڕشێكی وەك شۆڕشی ساڵی ١٧٨٩ فەرەنسە لە ئاڵمانیا بگەیێنێتە جێی خۆی. [٧]

مارکس بە کەڵكوەرگرتن لە ئامرازی بیرۆکراتیك و لە سەروبەندی شۆڕشدا یەکەمین پارتیی کۆمونیستی مێژووی هەڵوەشاندەوە، لەبەرئەوەی بە تێڕوانینی هەندێك لە ئەندامانی ئەو ڕێکخراوە، مارکس “بڕوای ئاوا بوو، کە چیدیکە یەکێتی کۆمونیستەکان پێویست نییە هەبێت، چونکە بووە بە شتێکی پاگەندەیی و بە کەڵکی بار و دۆخی هەنووکەیی نایێت. مارکس ئاوای دەبینی هەل و مەرجی تازەی ئازادی چاپەمەنی و پاگەندە بواری دەدا، کە بەبێ ئەوەی

پێویست بە ڕێکخراوێکی نهێنی هەبێت، نووسین و پاگەندەکان دەتوانن ئازادانە بڵاوببنەوە ” [٨]

مارکس و ئەنگلس لەبارەی پێداویستی ڕێکخراوێك یا ڕێکخراوێکی نهێنی یا ڕێکخراوێکی پاگەندەیی، بڕوایان ئاوا بوو، لەو سەردەمەدا بیر لە پارتییەك وەك ڕێکخەری بزووتنەوەی کرێکاری ناکەنەوە. بە واتایەکی دیکە لە تێروانینی ئەواندا لە کۆمەڵێکدا کە ئازادی چاپەمەنی و پاگەندە بوونیی هەیە، ئیدی پێویست بە پارتیی کۆمونیست نییە! ئەوە تێڕوانێنێك بوو کە مارکس ساڵی ١٨٤٨ لەبارەی پارتیی چینی کرێکار هەیبوو! هەنووکە ئێمە باشتر ئەوە دەبینین، کە بۆچی لەو سەردەمەدا ڕێكخراوێکی هەرچەندە گچکەش بێت بە هەبوونی ئەندامانی چالاك [ئەوەی کە دواتر باکونین ئەنجامیدا] بۆ مارکس کەڵکی نەبوو و بە “ڕێکخراوی نهێنی” هەڵیدسەنگاند، کە پێویست نییە هەبێت.

وێڕای ئەوە کاتێك کە نووسینەکەی ئەنگلس بەناوی “چەند واژەیەك لەبارەی کورتە مێژووی یەکێتی کۆمونیستەکان” دەخوێنینەوە، کارێك کە ئەنگلس چەند ساڵ دواتر ساڵی ١٨٩٠ نووسی، دەبینین کە نووسیویەتی “یەکێتی کۆمونیستەکان بەڕادەیەكی زۆر خێرا گەشەیکرد.” ئەو بە درێژیی چالاکییەکانی یەکێتی کۆمونیستەکان دەخاتەڕوو. لەبارەی شێوازی ئەندامگیریی و ڕێگەکانی جێکەوتەبوونی یەکێتی کۆمونیستەکان لە گشت وڵاتانی ئەوروپای باکووریی دەنووسێتەوە. پاشان ئەنگلس ئەم خاڵە ڕۆشندەکاتەوە، کاتێك کە ڕێکخراوە کرێکارییەکان قەدەخەکران، یەکێتی کۆمونیستەکان چۆن بە سوودوەرگرتن لە یانەکانی وەرزش و گۆڕانیگوتن، پەیوەندییەکانی خۆی لە “کۆمونە” جۆراوجۆرەکانی ئەندامانی ڕێکخراودا پاراست. کورتەی ئەوەی کە ئەنگلس دەینووسێت “یەکێتی کۆمونیستەکان زۆر فراوان بووەوە”! کاتێك کە “هەژمارێك زۆر لە یەکینەکانی” یەکێتی کۆمونیستەکان لە ئاڵمانیا بەهۆی هەل و مەرجی دژوار هەڵدەوەشێندرانەوە، لە جێگەیەکی دیکە یەکینەی دیکەی فرە ئەندامتر دروستدەکرانەوە.

شایانی سەرسوڕمانێکی زۆرە، کە مارکس ئاوا ڕێکخراوێكی پڕ بزووتن هەڵدەوەشێنێتەوە، لە کاتێکدا کە ئەنگلس بە “فێرگەی باڵای هەنگاوی شۆڕشگێرانە” ناویدەبات!

تێڕوانینێك کە مارکس و ئەنگلس، بۆ ئەوەی کە وەك باڵی چەپی پارتیی دێمۆکرات چالاکیبکەن، بەگەڕانەوە بۆ ڕابوردوو سەرسوڕهێنەردەبێت. فێرناندۆ کلۆدن دەنووسێت “هیچ بەڵگەیەكی بڕواپێکراو بوونی نییە، کە تێیدا مارکس و ئەنگلس هۆکاری هەڵبژاردنی ئەو ڕێگەیە ڕۆشنبکەنەوە.”[٩]

لەو بارەوە شێوازی کاری مارکس و ئەنگلس زیاتر و زیاتر ناڕۆشنتر دەبێت، کاتێك سەرنجی ئەو بابەتە بدرێت، کە پاساوێك بۆ بڕواکردن بە بۆرجوازی ئاڵمانیا بوونی نەبوو، نیشانیبدات دەتوانێت وەك هاوچینەکەی لە شۆڕشی ١٧٨٩ فەرەنسە سەرکەوتووبێت. مارکس و ئەنگلس دەنووسن “بۆرجوازە ڕادیکاڵەکانی کۆڵن ئێمە بە دوژمنی بنەڕەتیی خۆیان دەزانن و ناخوازن ئەو چەکانە بە ئێمە بدەن، کە ، دەتوانین بەخێرایی دژی خۆیان بەکاریانبەرین”! [١٠]

باکونین ئەوە پەسەنددەکات، کە لە ئاڵمانیا “پرسی کۆمەڵایەتیی لە ڕێگەی ناڕۆشنەوە زۆر دژوار لەسەر ویژدانی پڕۆلیتاریا هەژموون دادەنێت. ” لە درێژەیدا دەڵێت، پرسی کۆمەڵایەتیی “ناتوانێت پڕۆلیتاریای ئاڵمانیا لە دێمۆکراتەکان جیابکاتەوە.” هەر ئاوا باکونین بەردوامدەبێت و دەڵێت “کرێکاران بەبێ دوودڵیی دەتوانن لە دێمۆکراتەکان پێشبکەون، بە مەرجێك کە ئەوان بهێڵن کە کرێکاران درێژە بە تێکۆشانیان بدەن”.[١١] باکونین ددان بە نائامادەیی پڕۆلیتاریای ئاڵمانیا دەنێت. پاشان ئاوا بەرچاودەکەوێت، کە ناکۆکی مارکس و ئەنگلس لەتەك باکونین زیاتر ناکۆکییەکی بەرنامەیی بێت تاکو جیاوازیی لێکدانەوە.

باکونین بە ئەزموونگیریی لە شۆڕشی ١٨٤٨ و کاتێك کە ئیدی بووبووە ئەنارکیست، ئەم ئەنجامگیرییەی کرد : یەکەم، هەموو کات یەکێتی پڕۆلیتاریا و بۆرجوازی ڕادیکاڵ دەبێتە هۆی پەسەندکردنی بەرنامەی بۆرجوازی لەلایەن زەحمەتکێشان؛ دووەم، ئەزموونی کردەیی تێکۆشان باشترین خێراکەری هوشیاریی کرێکارییە.

مارکس و ئەنگلس باوەڕیان ئاوا بوو، جێگیرکردنی ئازادییە دێمۆکراتییەکان و بەتایبەت مافی دەنگدانی گشتی سەرەتا و مەرجی سەرهەڵدانی هەژموونی چینی کرێکارە. سەراپای پەیڕەوی مارکس و ئەنگلس لەسەر ئەو بنەمایە بوو، کاتێك مافی دەنگدانی گشتی بێتەدی، لەوێوە کە چینی کرێکار زۆرینەیە، کەواتە دەتوانرێت دەسەڵات بەدەستبهێنێت، بەو جۆرەی کە لەنێو مانیفێست ئاماژەی پێدراوە، چینی کرێکار لەو سەردەمەدا دەتوانێت لەپێناو “هەڵخراندنی خۆیی” لەسەر بەرتەرییە بۆرجوازییەکان کاربکات. لە ئێستادا بەئاسانی بۆ ئێمە دەردەکەوێت، کە خۆشباوەڕییە سۆشیالیستییەکانی ئەو سەردەمە تا چ ڕادەیەك فراوان بوون.

ئەنگلس پاش ماوەیەك نووسی، کە ساڵی ١٨٤٨یەکێتی کۆمونیستەکان “پێکهاتەیەکی زۆر لاواز” بوو. لە درێژەدا دەڵێت “لە ساتێکدا کە هۆکاری نهێنیبوونی یەکێتییەك لەئارادانەبوو، ئەم ڕێکخراوە چیتر نەیدەتوانی وەك ڕێکخراوێکی نهێنی بەردەوامی بەکارەکانی بدات.”[١٢] ئەنگلس باوەڕی ئاوا بوو، کە “پڕۆلیتاریا ئامادەیی بۆ خۆڕێکخستنی خۆی” نییە، بەهۆی ئەوەی کە بۆ دەرکردنی “ناکۆکی قوڵی نێوان بەرژەوەندی خۆی لەتەك بەرژەوەندی بۆرجوازی” سەرگەردانە. ئەنگلس دەیگوت، پڕۆلیتاریا هەست بە ڕۆڵی مێژوویی خۆی ناکات، کەواتە “بە کردەوە زۆرینەی کرێکاران ناچارن ببنە/ بۆ باڵی چەپی بۆرجوازی” بگۆڕدرێن. [١٣]

ئەو تێڕوانینەی ئەنگلس کە ساڵی ١٨٩٣ لەبارەی شۆڕشی ١٨٤٨ نووسی “ئەم شۆڕشە لە هەموو شوێنێك سەرەنجامی هەوڵەکانی چینی کرێکار” بوو.[١٤] بەواتایەکی دیکە ئەنگلس ساڵی ١٨٩٣ لەبارەی شۆڕشی ١٨٤٨ نووسینێکی ناکۆك بە نووسینەکەی ساڵی ١٨٨٥خۆی بڵاوکردەوە.

قوربانیکردنی بەرنامە و پارتیی چینی کرێکار لەپێناو یەکێتییەك لەتەك بۆرجوا لیبڕاڵەکان، بەو تێڕوانینە مارکسیستییە پشتئەستوورە، کە هەڵكشانی مێژوویی و بەرەوپێشچوونی مێژوو قۆناخبەندیی تێدان و دەبێت تێپەڕێندرێن. باکونین بەتەواوەتی لەتەك بۆچوونی مارکس ئاشنابوو. بەبێ گومان لەبەر ئەو هۆیە بوو، کە باکونین دواتر بە لەبەرچاوگرتنی شێوازی کاردانەوەی مارکس بەرانبەر شۆڕشی ١٨٤٨، ناکۆکی خۆی لەتەك تیئۆری قۆناخبەندیی پێگەیینی شێوەکانی بەرهەمهێنان ڕاگەیاند. ناکۆکیی باکونین لەبەرئەوە نەبوو، کە ئەو تیئۆرییە هەڵەیە، بەڵکو لەبەرئەوە بوو، کە ئەو تیئۆرییە سەرنجڕاکێشیییەکی ڕێژەیی هەبوو و بەکردەوە سەری لە هاوپەیمانییە ڕامیارییە ناپەسەندەکان دەردەچوو. شایانی ئاماژەیە، بۆلشەڤیکەکان لە کاتێکدا کەوتنە شۆڕش، کە لەتەك قۆناخبەندیی شێوازەکانی بەرهەمهێنان ناکۆك بوون. سۆشیالیستەکانی دیکەی ڕوسی بڕوایان بە ئەوە بوو، کە بە لەبەرچاوگرتنی ئەوەی کە پڕۆلیتاریا تەنیا لە سەدا سێی ٣%ی دانیشتووانی پێکدەهێنا، دەبێت ڕوسیە بە قۆناخی دێمۆکراسی بۆرجوازی و جێگیربوونی ئابووری سەرمایەداریی تێپەڕێت، تاوەکو دواتر بە شۆڕشی پڕۆلیتێریی بگات.

باکونین ساڵی ١٨٥٠ لەسەر ئەو پرسە پێداگرییکرد، کە لە ئاڵمانیا چارەنووسی هەژمارێکی زۆری کارگەکان و کرێکارانی پیشەسازی بەستراوە بە “بە وەرگۆڕانیان بە لەشکری پاگەندەی دێمۆکراسی”. باکونین ساڵی ١٨٧٤ دەیگوت، کە پڕۆلیتاریای شارەکان بەشێکن لە تازەترین شۆڕشگێڕان. ئەو سەلماندی کە ” ساڵی ١٨٤٨لە بەرلین و ڤییەنا و فرانکفۆرت و ساڵی ١٨٤٩ لە درێسدن و هانۆڤەر و بادن، پڕۆلیتاریا دەیتوانی سەربەخۆ ڕاپەڕێت و توانایی پەسەندکردنی ڕابەریی هۆشمەندی بزووتنەوەکەی هەبوو.”[١٥] باکونین لە ئەزموونەوە قسەدەکات. ئەو شۆڕشگێڕە ڕوسە لە کاتێکدا کە مارکس خەریکی داچڵەکاندنی هوشیاریی چینایەتی بۆرجوازی لیبراڵ بوو، ئەو یەکێك بوو لە ڕەسەنترین ڕابەرانی ڕاپەڕینی درێسدن و دەیتوانی بە کردەوە قسە هەڵسەنگێنێت. ئەنگلس ڕێز بۆ باکونین دادەنێت و لەو بارەو دەنووسێت “ڕووبەڕووبوونەوە شەقامییەکان لە درێسدن چوار ڕۆژ بەردەوام بوون. وردەبۆرجوازیییەکانی درێسدن -“گاردی میلی”- نەك هەر لەو ڕووبەڕووبوونەوانەدا بەشدارنەبوون، بەڵکو دژی ڕاپەڕیوان کۆمەکی بەرەوپێشچوونی هێزە سەرکەوتگەرەکانیان کرد. ڕاپەڕیوان بەگشتی کرێکارانی ناوچە پیشەسازییەکانی دەوروبەر بوون. ئەوان توانیان ڕاپەڕینی خۆیان بە ڕابەریی هێمنانەی پەنابەرێکی ڕوس بەناوی میخائیل باکونین ئەنجامبدەن، کە دواتر دەستگیر و زیندانیکرا …. ” [باکونین و ئەوانی دیکە – نووسینی ئارتۆر لینگ- چاپەمەنی ١٨/١٠- لاپەڕەی ١٧٠]

باکونین لەوەی کە ویستی “بێگەردیی شۆڕشگێرانە یا گۆڕانی کۆمەڵایەتی” نەیتوانی بەس بێت و کرێکاران کەوتنە ژێر کارایی ڕاستەوخۆی بۆرجوا ڕادیکاڵەکان، داخداریی خۆی دەربڕی. ئەو ئەو بابەتەی ناونا “دێمۆکراسی زیادەڕەوانە”، واتە دێمۆکراسییەك کە مارکس دەیخواست بە داچڵەکاندنی هوشیاریی چینایەتی بۆرجوا لیبڕالەکان بەدیبهێنێت. ئەوە ڕەخنەگرتنی ئاشکرایە لە ڕێڕەوی مارکس لەو سەردەمەدا. ئەزموون نیشانیدا، کە تێروانینی باکونین لەبارەی پڕۆلیتاریای ئاڵمانیا وەك هێزی کارای شۆڕشگێڕ، دروست بوو. بزووتنێکی شۆڕشگێڕانەی گرنگ لە ئاڵمانیا بوونی هەبوو و هەر ئەو بزووتنە بوو، کە بووە هۆی نیگەرانی ئەنگلس لەبارەی هەژماری زۆری کرێکارانی ڕستن و هەنگاوی سەربەخۆییانەی ئەوان.

ڤیلیش August n Willich و پزیشکێك بەناوی گۆشاڵك Andreas Gottschalk کە ئەندامی یەکێتی کۆمونیستەکان بوون لە شاری کۆڵن ڕێکخراوێكیان بەناوی ئەنجومەنی کرێکاری [١٦] پێکهێنا، کە لە سەدا دەی ١٠% دانیشتووانی ئەو شارەی ڕێکخراوکرد. بە پێچەوانەوەی ئەوەی کە ئەنگلس لەبارەی جێماویی بزووتنەوەی کرێکاریی ئاڵمانیا دەیگوت، ئەو بزووتنەوە خۆی بە شێوەی چینایەتی لە ئەنجومەنێکی کرێکارییدا ڕیکخست، نەك لە پارتیییەکدا. گوتشاڵك بە پێچەوانەی شێوازەکانی ئەو ساتەی مارکس، بنەمایەك کە لەنێو مانیفێست هەبوو، بەکاریبرد، واتە لە “هیچ کاتێکدا” نابێت بەرانبەر “سەرهەڵدانی هوشیاری کرێکاران بە شێوازێکی ڕۆشن و لواو دژی ناکۆکی پڕۆلیتاریا و بۆرجوازی” کەمتەرخەمیی بکرێت و نابێت “تێروانین و بەرنامەکان بشاردرێنەوە.”

سێ سەد کرێکار و پیشەوەر لە یەکەمین کۆبوونەوەی ئەنجومەنی کرێکاریی، کە ڕۆژی ١٣ی ئەپڕیلی ١٨٤٨ بەرپاکرا، بەشدارییانکرد. ڕۆژی ٢٤ی هەمان مانگ هەژماری بەشداربووان گەییشتە سێ (٣) هەزار کەس و کۆتایی مانگی جونی هەمان ساڵ هەژماری بەشداربووان گەییشتە هەشت هەزار کەس.[١٧] پاشان چەندین و چەند ئەنجومەنی دیکەی کرێکاریی وەك ئەوە بە هەبوونی سەدان هەزار ئەندام پێکهاتن. ئەو ئەنجومەنانە دواتر هەوڵیاندا بۆ یەکگرتنەوەی خۆیان لە ئاستی سەرتاسەری. سەلمێندراوە کە جێگەی خاڵی دەزگەیەك بۆ یەکپارچەکردنی داهێنانەکانی ئەنجومەنە کرێکارییەکان بە توندی هەستدەکرا.

کلۆدن دەنووسێت، مانگی ئەپڕیل تا مای “نامەکانی ئەندامانی کۆمیتەی نێوەندیی یەکێتی کۆمونیستەکان لەبارەی گەشەی بەرچاوی بزووتنەوەی لاوی کرێکاران و لەبارەی لاوازیی و نائامادەیی یەکێتی کۆمونیستەکان، دەگێڕنەوە.”

بە پێچەوانەی ئەوە کە ئەنگلس دەیگوت، ئەوە پڕۆلیتاریا نەبوو، کە لەبارەی “ئەنجامدانی ئەرکە مێژووییەکانی خۆی” هوشیارنەبوو، بەڵکو ئەوە ڕابەریی یەکێتی کۆمونیستەکان بەتایبەت مارکس و ئەنگلس بوون، کە لە پڕۆلیتاریا دوور بوون.[١٨] ستێفان بۆرن Stephan Born بۆ مارکس دەنووسێت، ئەو خۆی لە سەرووی “جۆرێك لە کۆبوونەوەی کرێکاریی” دەبینێت، کە “نوێنەرانی چەندین کارخانە و کار و پیشەن”، شتێك کە سەرسوڕهێنەرانە وەك سۆڤیەتە کرێکارییەکانن. پاشان ئەو لەبارەی بێسەرەوبەرەیی یەکێتی کۆمونیستەکان لە مارکس گلەییدەکات و دەنووسێت، کە لاوازی یەکێتی کۆمونیستەکان لە بارێکدایە، کە ئاوا بەرچاوناکەوێت چالاکانی بنکەیی/خوارەوەی پرشوبڵاوبن. مارکس ئەو پرسەی بە هەڵوەشاندنەوەی یەکێتی کۆمونیستەکان چارەسەرکرد. بە هەر بارێکدا لەو سەردەمەدا دەکرا لە بزووتنەوەی ڕوو لە گەشەی پڕۆلیتاریا بۆ بەهێزکردنی پێگەکانی و تەنانەت “دەسەڵاتگرتن” کەڵکوەربگیردرێت [هەرچەندە ئەو بزووتنەوەیە بیری لەوە نەدەکردەوە] یا بەلایەنی کەمەوە دەکرا بە پشتبەستن بە بزووتنەوەی پڕۆلیتیڕی ئەزموونێکی مێژوویی بۆ بزووتنەوەی سەربەخۆ ئەنجامبدرێت.

سەرانی یەکێتی کۆمونیستەکان هەر وەك ڤیلیش و ماکسیمیلیان یۆزێف مۆڵ Maximilien Joseph Moll و کارڵ شاپەر Karl Schapper بەڕاستی باوەڕیان ئەوە بوو، شۆڕشێکی پڕۆلیتێریی لە بەرنامەدا هەیە، بەڵام مارکس و ئەنگلس بەپێچەوانەی ئەوانەوە بیریاندەکردەوە. ئەگەر لێکدانەوەی باری ئەو کات بەو تێڕوانینانە بەرتەسکبکەینەوە، دەردەکەوێت کە دەستەی یەکەم هەڵە بوون و بۆچوونی دەستەی دووەم دروست بووە. مارکس بڕوای ئاوا بوو، کە شۆڕشی ١٨٤٨ ئاڵمانیا کۆپی شۆڕشی ١٧٨٩ فەرەنسەیە و بەدیهاتنی یەکێتی نەتەوەیی/نیشتمانی ئاڵمانیا بۆ ڕزگاربوون لە فەرمانداریی بێچەندوچوون لە بەرنامەدایە. کاتێك کە دێسەمبەری ١٨٤٨ پارلەمانەکانی بەرلین و فرانکفۆرت لەنێوچوون و شۆڕش بەرەو نیشتنەوە چوو، تێڕوانینی مارکس بۆ پێگەی چینی کرێکار چوو و گوتی کە “بۆ خزمەتکردن” سەرۆکایەتی ئەنجومەنە کرێکارییەکان دەگرێتە ئەستۆ. مارکس چەند هەفتە پێش هەڵهاتن بەرەو فەرەنسە، دووبارە بە یەکێتی کۆمونیستەکان پەیوەستبووەوە، ڕێکخراوێك کە ئەو هەرچی لە توانایدا هەبوو، کردی تا لە سەردەمی شۆڕشدا کارایی نەبێت.

دەرکردنی مارکس لە یەکەمین پارتیی کۆمونیستیی مێژوو

کۆمونیستەکانی ئاڵمانیا لە مارکس و ئەنگس داخوازبوون، کە شتەکان بگێڕنەوە. دەقێکی سەرسوڕهێنەر بە تایتڵی نامەی کۆمیتەی نێوەندیی بۆ یەکێتی کۆمونیستەکان کە ساڵی ١٨٥٠ بڵاوبووەوە، ئەو داخوازییەی سەرەوەی تێدا هاتووە. شێوازی پاساوهێنانەوەی مارکس و ناڕاستگۆیی هەندێك لە لێکدەرەوانی مارکسیست بووە هۆی ئەوەی کە دەقی ناوبراو خراپ شرۆڤەبکرێت.

کاتێك کە بەخێرایی دەقەکە بخوێندرێتەوە، ئاوا دەبیندرێت کە مارکس ڕامیاریی دێمۆکراتە بۆرجواکانی لە شۆڕشدا بە بۆچوونێکی تا ڕایەك “چەپڕەوانە” بە توندی ڕەخنەدەگرێت. ئەو لەم دەقەدا لە ماوەی شۆڕشدا هێرشدەکاتە سەر “ئەو وردەبۆرجوازانەی کە ڕابەریی ئەنجومەنە دێمۆکراتییەکانیان دەکرد” و “سەرنووسەرانی ڕۆژنامە دێمۆکراتییەکان” و زەحمەتکێشان بانگەوازدەکات تاکو لە بوون بە “بەکرێگیراوانی بۆرجوا دێمۆکراتەکان” دووربکەونەوە. پاش ئەوە ئەو لەسەر پێداویستیی “ڕێکخستنی سەربەخۆی پارتیی پڕۆلیتاریا” پێداگرییدەکات.

بەڵام مارکس لە کەتواردا بەبێ ئەوەی بچێتە شان بخاتە ژێر هەڵە کەسەییەکانی خۆی، ڕەخنە لە خۆی و هەنگاوەکانی لە ماوەی شۆڕش دەگرێت. ئەو خۆی و ئەنگلس لەو دەقەدا لە پشت ڕاناوی سێیەم کەس دەشارێتەوە. ئەو ناڵێت “من یا “ئێمە” بەڵام دەڵێت “وردەبۆرجوازەکان” و “بۆرجوا دێمۆکراتەکان” و هیدیکە .

چ کەسێک بوو، کە بوو بە ئەندامی “ئەنجومەنی دێمۆکراتی”، کە ڕێکخراوی بۆرجوا لیبراڵەکان بوو؟ چ کەسێك ڕۆژنامەی ڕاینی نوێ بە ئاراستەی لیبراڵ ڕێبەریدەکرد؟ چ کەسێك کرێکارانی بۆ پشتیوانی لە بۆرجوا لیبڕاڵەکان بانگەوازکرد؟ وەڵام ئەوەیە : کارڵ مارکس.

ناتوانرێت کارایی ئەو دەقە دەرکبکرێت، ئەگەر کلیلێك بەدەستەوە نەبێت. هەر بەو جۆرەی کە چالاکانی کۆمونیست خوێندیانەوە و تێنەگەییشتن کە بەڕاستی پرسەکە چییە.

لە هەمان دەقدا ڕەخنەیەك لەوانەش دەگیردرێت، کە “ئاوای بۆ دەچوون سەردەمی ڕێکخستنی نهێنی بەسەرچووە و تەنیا چالاکی ئاشکرا دەتوانێت بەسبێت.” بەواتایەکی دیکە لەم بەشەی دەقەکەدا ڕەخنە لە هەڵویستی مارکس دەگیردرێت، کە لە هەڵوەشاندنەوەی یەکێتی کۆمونیستەکان پشتیوانیکردبوو.

لەسەر ئەو بنەمایەیە کاتێك کە دەقەکە لە نۆژەندکردنەوەی “سەربەخۆیی کرێکاران” داکۆکیدەکات، هەڵوێستی پێشووتری ئەنگلس خەنێنەر بەرچاودەکەوێت، کاتێك کە ئەو خوازیاری بڵاونەکردنەوەی بەرنامەی یەکێتی کۆمونیستەکان بووبوو، واتە مانیفێست، لەبەرئەوەی زۆر ڕادیکاڵی دەزانی، کە بە کەڵكی هەل و مەرجەکە نەدەهات.

ئاوایە، کە لە خۆ ڕەخنەگرتن لە دەقی ناوبراودا بە لەبەرچاوگرتنی شێوازێك کە بۆ نووسینی بەکاربراوە، لە ناڕۆشنیدا دەمێنێتەوە. ئەو شێوازە تەواو نادروستە، لەبەرئەوەی ئاوا لە خوێنەی کەمتر هوشیار دەگەیێنێت، کە مارکس شۆڕشگێڕیکی بێوێنە بووە و لە بەرتەرییە دراوەکان بە بۆرجواکان ڕەخنەدەگرێت، بەبێ ئەوەی کە لەبارەی ڕۆلی خۆی لەوەدا قسەبکات.

ئەو بەشە لە ژیانی مارکس بۆ توێژینەوەی ئایدیۆلۆجیانەی لەلایەن کۆمونیستە دۆگماتیستەکان لە داهاتوودا زۆر سەرنجراکێش دەبێت. چونکە ناتوانن ئەوە پەسەندبکەن، کە مارکس لە سەروبەری شۆڕشدا یەکەمین پارتیی کۆمونیستی مێژوو هەڵدەوەشێنێتەوە. بە هەر بارێکدا هەرگیز پرسەکان ئاوا پووچ نەخراونەتەڕوو،کە مێژوونووسانی یەکێتی سۆڤیەتیی کۆمارە سۆشیالیستییەکان پاگەندەیانکرد، مارکس تەنیا کۆمیتەی نێوەندیی هەڵوەشاندووە، نەك یەکێتی کۆمونیستەکان. کاندڵ یەکێك لەو مێژوونووسانەیە، کە فریودەرانە دەنووسێت “یەکێتی کۆمونیستەکان لە شێوەی ئەنجومەنە کرێکارییەکان ئاشکرا چالاکییەکانی خۆی درێژەپێدا. ئەو یەکێتییە بە ئاراستەی ئایدیۆلۆجی-ڕامیاریی خۆی زیندووهێشتەوە.”[١٩] بالیبار فریوکارییەکە فراوانتردەکات و دەنووسێت مارکس باوکی ئەنجومەنی کرێکاریی کۆڵن بوو!

کاتێك کە شۆڕش تێکشکا، لە ئاڵمانیا سەرکوت دەستیپێکرد. یەکێتی کۆمونیستەکان لە لەندەن بە دەستپێشکەریی کەسانی وەک مارکس و ئەنگلس دروستکرایەوە، بەڵام ناکۆکییەکانی نێوی بوونە هۆی پڕشوبڵاویی نێو ڕیزەکانی. ئاراستەیەك بە سەرۆکایەتی مارکس بە شرۆڤەکردنی هەل و مەرجە ئابوورییەکان بڕوای ئاوا بوو، کە دەستبەجێ شۆڕشێکی دیکە بەدیناکرێت. ئاراستەی دژ ئەو شرۆڤەیەی پەسەندنەبوو و بە ڕەتکردنەوەی شۆڕشی دەزانی. مێژوونووسانی فەرمیی مارکسیزم ئەو خاڵە ناڵێن، ئەندامانی سەرەکیی یەکێتی کۆمونیستەکان لە لەندەن، کە مارکس و ئەنگلس بەخۆشیان ئەندامی ئەو بوون، ئەوانیان دەرکردن.

کاتێك مارکسیستەکان ئەوە پەسەنددەکەن، لە بارەی دەرکردنی مارکس و ئەنگلس لەنێو یەکێتی کۆمونیستەکان بدوێن، بە بڕیاری ئاراستەیەکی “چەپڕەوانە” ناویدەبەن، کە ئاوای دەبینی دەتوانرێت لە هەر ساتێکدا شۆڕش بەڕێخرێت. هەرچەندە ئەو لێکدانەوەیە نادروست نییە، بەڵام هۆکارەکانی دەرکردنی مارکس و ئەنگلس واوەتر لەوە بوون، کە زۆر سەرنجراکێشن. ئەو بەڵگانەی کە بۆ دەرکردنی مارکس و ئەنگلس خرانەڕوو، ڕاستەوخۆ پەیوەندییان بە هەڵوێستی ئەوان لە سەردەمی شۆڕش هەیە:

یەکەم – “یەکێتی کۆمونیستەکان دەبێت ڕێکخراوێکی بەهێز بێت، کە خۆی بە نەیاریی نێو چوارچێوەی بڵاوکراوەکان” ڕازینەکات. لێرەدا بە چالاکی مارکس و ئەنگلس لە ڕۆژنامەی لیبراڵی ڕاینی نوێ ئاماژەدەدرێت.

دووەم – “مارکس و ئەنگلس دەستەیەکیان لە نیوە ئەدیبان هەڵبژاردووە، کە بوونەتە لایەنگری ئەوان، تاکو شەیداییان بۆ دەسەڵاتی ڕامیاریی داهاتوویان دابڕێژن.”

سێیەم – “ئەم شازادە ئەدیبانە ناتوانن بۆ یەکێتی کۆمونیستەکان بەکەڵکبن و ڕێکخراوبوونی ئەو ئەستەمدەکەن”، مارکس و ئەنگلس لە یەکێتی کۆمونیستەکان بۆ ئامانجە کەسییەکانی خۆیان کەڵکوەردەگرن و کاتێك کە پێویستبکات پشتگوێیدەخەن. لێرەدا بە بڕیاری یەکلایەنەی مارکس و ئەنگلس ئاماژەدەدرێت، کە بە کەڵکوەرگرتن لە دەسەڵاتیان لەنێو کۆمیتەی نێوەندی، یەکێتی کۆمونیستەکانیان هەڵوەشاندەوە، تاکو پێگەی ئەندامەتییان بە بەشداریکردن لە دەستەی سەرنووسەریی ڕۆژنامەی ڕاینی نوێ تەختبکەن.[٢٠]

کێشمەکێشەکانی یەکێتی کۆمونیستەکان جارێکی دیکە بیست ساڵ دواتر لەنێو ئەنجومەنی نێونەتەوەیی زەحمەتکێشان دووبارەبووەوە [کە مارکیسیستەکان بە نێونەتەوەیی یەکەم ناویدەبەن- ڕۆشنکردنەوەی وەرگێڕ]. بەڵام لەنێو ئەنجومەنی نێونەتەوەیی زەحمەتکێشان ئەوە مارکس نەبوو، کە دەرکرا، بەڵکو ئەو بوو کە تەواوی بزووتنەوەی کرێکاریی جیهانی دەرکرد.

مارکس ڕایگەیاند، کە پڕۆلیتاریا لەنێو شۆڕشی ئاڵمانیا نەیدەتوانی دەسەڵات وەربگرێت و ئەگەر ئاوای بکردایە، ناچاردەبوو بەرنامەیەك پیادەبکات، کە بەرنامەی خۆی نەبوو. دەبوو بۆلشەڤیکەکان سەرنجی ئەو گوتەیەی مارکس بدەن، بەڵام بەو جۆرە نەکرا. تێڕوانینی مارکس تەواو دروست بوو و بە تێڕوانینی بێچەندوچوون دەگات، کە چینی کرێکار لە بارێکدا نەبوو، کە ساڵی ١٨٤٨ دەسەڵات وەربگرێت. بەڵام لێرەدا پرسیاری سەرەکی ئەوە نییە. پرسیار لە ئەوەیە، بزووتنەوەی کرێکاریی ئاڵمانیا، کە بە گوتەی ئەنگلس “جەماوەری” بزوا و “کۆمەڵێك هاوپەیمانی پێکهێنان”، بۆچی نەیتوانی دەست بە ئەزموونکردنی هەنگاوی سەربەخۆ بکات، تاکو بتوانێت داخوازییە دیاریکراوەکانی خۆی بخاتەڕوو و ئەو پێکهاتە ڕێکخراوەییانەی کە هەیبوون، بەهێزبکات؟ دواتر ڕۆزا لوكزه‌مبورگ دەڵێت، باشترە چینی کرێکار بەخۆی لە هەڵەکانی خۆی ئەزموون وەربگرێت.

هیچ چارەیەکی دیکە نییە، بێجگە لە پەسەندکردنی ئەوەی، کە هەڵوەشاندنەوەی ڕێکخراوێکی شۆڕشگێڕ لەلایەن ڕابەرانییەوە لە سەرەتای شۆڕشدا، لێدانێك بوو لە بزووتنەوەی سەربەخۆ و خۆبەڕێوەبەری کرێکاریی …

———————-

سەرچاوەکان:

١. نامە و وەڵام، بەرگی یەکەم، لاپەڕە ٥٤٣

٢. نامە و وەڵام، بەرگی یەکەم، لاپەڕە ٥٤٠ و ٥٤٣

٣. ڕۆژنامەی Deutsche – Brüsseler – Zeitung ژمارە ٢٨ و ٣١ی ئۆکتۆبەر و ژمارە ١١، ١٨ ٢٥ی نۆڤەمبەری ١٨٤٧

٤. بەپێچەوانەوەی میخائیل باکونین، کە بەڕۆشنی “ماتریالیزمی زانستی” دەکاتە سەرچاوە.

٥. مێژوونووسانی ئەو سەردەمە لەوانە Guizot، Augustin Thierry، Mignet و هیدیکە.

٦. سەرنجی “١٨٤٨ یا شۆڕشی ١٧٨٩ تێکشکاوی وردەبۆرجوازی ئاڵمانی” نووسینی (ڕێنە بێرتیە) بدە، لە پەرتووکی ئەنارکیستەکان و شۆڕشی فەرەنسە، چاپکراوی le monde libertaire، ساڵی ١٩٩٠

٧. هەمان سەرچاوە

٨. مارکس، ئەنگلس و شۆڕشی ١٨٤٨، نووسینی فێرناندۆ کلۆدن Fernando Claudín، چاپی ماسپرۆ، لاپەڕەی ١٣٣

٩. هەمان سەرچاوە

١٠. هەمان سەرچاوە

١١. باکونین ، دەوڵەت و ئەنارکی، بەرگی چوارەم، لاپەڕەی ٣٢٢

١٢. ئەنگلس، چەند وشەیەك لەبارەی کورتە مێژووی یەکێتی کۆمونیستەکان، ساڵی ١٨٨٥، کۆمەڵەی نووسینەکان، بەرگی سێیەم، لاپەڕەکانی ١٩١ و ١٩٢

١٣. ئەنگلس ، مارکس و ڕۆژنامەی ڕاینی نوێ Neue Rheinische Zeitung، کۆمەڵەی نووسینەکان، بەرگی سێیەم، لاپەڕەکانی ١٧١ و ١٧٢

١٤. ئەنگلس، پێشەکی بۆ چاپی ئیتالی مانیفێست، بڵاوکراوە لە کارڵ مارکس، نووسینەکان، چاپی Pléiade، بەرگی یەکەم، لاپەڕەی ١٤٩١

١٥. دەوڵەتگەرایی و ئەنارکی، بەرگی چوارەم، لاپەڕە ٣٢٠

١٦. لەتەك ئەنجومەنی دێمۆکراسی، کە مارکس لەتەکیدا پەیوەست بوو، بە هەڵە وەرنەگیردرێت.

١٧. سەرنجی هەمان سەرچاوەی پێشووتری فێرناندۆ کلۆدن، لاپەڕەی ١٣٢ بدە

١٨. ترۆتسکی لەبارەی ڕابەرانی کۆمونیست لەنێو شۆڕشی ڕوسیە بەڕادەیەك هەمان شتی گوت.

١٩. سەرنجی سەرچاوەکەی کلۆدن بدە

٢٠. سەرنجی لاپەڕە ٣١٣ سەرچاوەکەی کلۆدن بدە

ئەم نووسینە بەشێکە لە پەرتووکێك بەناوی “باکونین’ی ڕامیار: شۆڕش و دژەشۆڕش لە ئەوروپای نێوەندیی”، کە ساڵی ١٩٩١ ڕێنە بێرتیە René Berthier بڵاویکردووەتەوە.

تێبینی : لە وەرگێرانە فارسییەکەدا کورتەیەك لەبارەی ژیانی نووسەر (ڕێنە بێرتیە) و نووسینەکانی ئەو نووسراوە، من بۆ ئەم وەرگێرانە کوردییە بە پێویستم نەزانی.

بۆچوون و تێڕوانینی ئێمە ئەنارکیستانی کوردی-زمان لەبارەی بار و دۆخی ئێستای هەرێمی کوردستان و ڕاپەڕین

بۆچوون و تێڕوانینی ئێمە ئەنارکیستانی کوردی-زمان لەبارەی بار و دۆخی ئێستای هەرێمی کوردستان و ڕاپەڕین

ئێمە ئەنارکیستەکان هەموو کات و لە هەموو شوێنێك خوازیار و چالاك و پشتیوانکەری بزووتنەوەی سەربەخۆی کۆمەڵایەتیی، خۆنیشاندانی سەربەخۆی جەماوەریی، مانگرتنی گشتی و سەرتاسەریی، تێکۆشانی نافەرمانی مەدەنی و ڕاپەڕینی کۆمەڵایەتی دژی سەروەران و مشەخۆران و هەروەها خۆبیرکردنەوە و خۆڕێکخستن و خۆبڕیاردانی جەماوەر لە کۆبوونەوە گشتییەکاندا بە بنەمای گۆڕان و شۆڕش و ڕاپەڕینی کۆمەڵایەتیی دەزانین و ئەگەر جەماوەر ڕیزەکانی خۆی لە ڕامیاران و پارتییەکان جیانەکاتەوە و ئەگەر ڕاپەڕینی سەربەخۆی کۆمەڵایەتیی خۆی لە هەڵپە و پیلانی ڕامیاران بۆ گەییشتن بە دەسەڵات جیانەکاتەوە، ئەگەر دەستبەسەرداگرتن و گێڕانەوەی داهات و کەرتەکان و کۆمەڵایەتییکردنەوەیان لەلایەن جەماوەرەوە لە تاڵان و فەرهوودی هەلپەرستان جیانەکرێتەوە و سنووربەندییەکی هوشیارانە لەنێوان داخوازی و ئامانجەکانی جەماوەر و داخوازی و ئامانجی ڕامیاران و پارتییەکان نەکرێت، ئەوا بەدڵنیاییەوە دیسانەوە سەرەنجامی هەموو خۆنیشاندان و قوربانیدان و ڕاپەڕینەکان هەر بەدەسەڵاتگەییشتنی کۆمەڵە ڕامیارێکی دیکە دەبێت و وەك هەموو جارێك بەشی جەماوەر قوربانیبوون و نائومێدی و چاوەڕوانی و چوونەوە ژێر باری سەرکوت و نایەکسانی و نابەرابەریی دەبێت.

لەبەرئەوە ئێمە نەکردنی ڕاپەڕینێكی ڕێکنەخراو و نائامادە باشتر دەزانین لە ڕاپەڕینێك کە سەرەنجام بە بەدەسەڵاتگەییشتنی کۆمەڵێکی دیکە یا پارتییەکی دیکە لە دەسەڵاتخوازان و مشەخۆران تەواودەبێت و دەیکاتە سەروەری داهاتووی کۆمەڵ و گشت بنەماکانی سەرکوت و نایەکسانی و ناداپەروەریی وەك خۆیان دەهێڵێتەوە و ئەوەی ڕوودەدا لە قوربانیبوونی کۆمەڵێك کەسی ناڕازی و دڵسۆز و گۆڕینی ڕوخساری دەسەڵاتداران تێپەڕناکات و سەرەنجامەکەی زاڵبوونی نائومێدی گشتی خەڵك دەبێت تا چەند دەهەی دیکە، هەر ئاوا کە لە ڕاپەڕینی ڕێبەندانی ١٩٧٩ی ئێران و ڕاپەڕینی ئازاری ١٩٩١ هەرێمی کوردستان ڕوویدا.

ئێمە هۆکارەکانی نالەباریی و نەهامەتییەکانی ئەم ڕۆژە تەنیا بۆ دەسەڵاتداربوونی چەند پارتییەك یا کەسانێك ناگێڕێنەوە، ئێمە ڕۆڵی پارتییەکان و کەسە دەسەڵاتدارەکان بە بەشێك لە هەنگاوە ئابووریی و ڕامیارییەکانی سیستەمی نوێی بازار [بازاری ئازاد] دەبینین، کە هەنگاوی یەکەمی تایبەتیکردنەوەی کەرتە دەوڵەتیی و گشتییەکان و وابەستەیی بازار و پاشکۆبوونیی کۆمەڵەکانی پەراوێزە بۆ دەوڵەتان و زلهێزە ئابوورییە بڕیاردەرەکان. ئێمە سەرکوت و نایەکسانی و نادادپەروەریی بۆ سەروەربوونی کاری کرێگرتە و دارایی تایبەت دەگێڕینەوە، ئیدی هەر کەس لەو سەروەرییەدا دەسەڵاتداربێت، ئەوا هیچ لە مانەوە و بوونی ئەو سەروەرییە ناگۆڕێت. هەڵبەتە دژایەتیکردن و تێکۆشانی ئێمە دژی سیستەمی نوێی بازار لە ناوچەکەدا بە ئامانجی پێداگرتن لەسەر دارایی کەرتەکان بۆ دەوڵەت نییە، نەخێر، ئێمە بە هەمان شێوەی دژایەتی دارایی کەرتە تایبەتەکان، کەرتی دەوڵەتیی و پارتیی ڕەتدەکەینەوە و خوازیاری کۆمەڵایەتییکردنەوەی گشت کەرتەکانی بەرهەمهێنان و خزمەتگوزاریی و کارگوزاریین، ئەوەش شتێکی ئەستەمدەبێت، ئەگەر شۆڕشی کۆمەڵایەتیی لە ڕاپەڕینێکی کۆمەڵایەتیی سەربەخۆدا کۆتایی بە سەروەریی بۆرجوازی کورد و زلهێزە داگیرکەرەکان و کۆمپانی و ناوەندە جیهانخۆرەکان لە هەریمی کوردستان نەهێنن. بە بۆچوونی ئێمە ئاوا ڕاپەڕینێك پێویستی بە خۆڕێکخستنی سەربەخۆی جەماوەریی و ئامادەکاریی هوشیارانەی هەیە، کە پێکهێنانی گروپە خۆجێییەکانی گەڕەکەکان، ڕیکخراوە جەماوەرییە سەربەخۆکان و کۆمیتەکانی پاراستنی شوێنە گشتییەکان لە فەرهوود و ملهوڕیی پارتییەکان و کۆمیتەی پاراستنی ئاساییشی کۆڵان و گەڕەك و گوندەکان و یەکگرتنەوەیان لە تۆڕی کۆمەڵایەتیی سەرتاسەرییدا و پشتبەستن بە کۆبوونەوە گشتییە جەماوەرییەکان و دێمۆکراسی ڕاستەوخۆ. بە بۆچوونی ئێمە بەبێ ئاوا ئامادەکارییەکی کۆمەڵایەتیی بۆ گۆڕانی ڕیشەیی کۆمەڵ، ئەستەمە بتوانرێت سەرەنجامی ڕاپەڕین بە خۆبەڕێوەبەریی گەلیی کۆتاییببێت.

کۆمەڵێك هەنگاوی سەرەتایی بۆ خۆئامادەکردن و بەرەنگاریی هەر هەوڵ و هەڵپەیەکی دەسەڵاتخوازانەی گروپ و پارتییەکان بەپێویست دەزانین، لێرەدا دەگەڕیینەوە سەر ئەو کۆمەڵە پێشنیارەی کە دەستەیەك لە خۆنیشاندەران ڕۆژی ١٩ی شوباتی ٢٠١١ بڵاویانکردنەوە، وەك هەنگاوی کردەیی بۆ بەرگرتن لە دووبارەکردنەوەی هەڵەکانی ڕابوردوو، پێداگرییان لەسەر دەکەینەوە :

– پێکهێنانی کۆمیته‌کانی مانگرتن و خۆنیشاندان و هتد …

– به‌رگرتن به‌ ناوچه‌گه‌ریی و شارچییه‌تی و پارتی پارتێنه‌، که‌ هه‌ندێك لایه‌ن و ده‌سته‌ی ده‌سه‌ڵاتخواز بۆ به‌رژه‌وه‌ندی خۆیان دنه‌ی ده‌ده‌ن و هتد…

– به‌رگرتن به‌ هه‌وڵی هه‌ر گروپێك که‌ بیه‌وێت ئاراسته‌ی خۆنیشاندان و ناڕه‌زایه‌تییه‌کان له‌ دژه‌ده‌سه‌ڵاته‌وه‌ بۆ دژه‌ پدک یا ینک یا هه‌ر شتێکی دیکه‌ بگۆڕێت، واته‌ به‌رگرتن به‌وانه‌ی که‌ بۆ ئامانجی تایبه‌تییان ده‌خوازن خۆنیشانده‌ران به‌ گژی نه‌یاره‌کانیاندا بکه‌ن و هتد…

– به‌رگرتن به‌و دروشم و پاگه‌ندانه‌ی که‌ ده‌یانه‌وێت هێزی جه‌ماوه‌ری ڕاپه‌ڕیو له‌ به‌رژه‌وه‌ندی ته‌سکی پارتایه‌تی و ده‌ستبژێری خۆیان به‌کاربه‌رن و هتد…

– به‌رزکردنه‌وه‌ی داخوازییه‌ جه‌ماوه‌ریییه‌کان، که‌ ده‌ربڕی خواست و ئاواتی گشتین [ئازادی، یه‌کسانی، دادپه‌روه‌ری کۆمه‌ڵایه‌تی] له‌ به‌رامبه‌ر دروشم و داخوازی پارت و گروپه‌ ڕامیارییه‌کان و هتد…

– هه‌ڵپێچانی ده‌موچاو له‌کاتی خۆنیشاندان و ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌دا و هتد…

– هه‌ڵگرتنی ئاو بۆ ده‌موچاوشتن له‌ کاتی به‌رکه‌وتنی گازی فرمێسكڕژێن و هتد…

– بڕینپێچی و ڕزگارکردنی بریداره‌کان له‌لایه‌ن ده‌سته‌ فریاگوزاره‌کانی خۆنیشانده‌رانه‌وه‌ و هتد…

– ئاگادارکردنه‌وه‌ و گه‌یاندنی ناوی گیراوه‌کان له‌ کاتی ده‌ستگیربووندا و هتد…

– بڵاوکردنه‌وه‌ی ناوی به‌کرێگیراوانی ده‌سه‌ڵات و چه‌کداره‌ ته‌قه‌گه‌ره‌کان و گرتنی وێنه‌ و کورته‌ فێلم له‌سه‌ریان له‌ تۆڕه‌ کۆمه‌ڵایه‌تییه‌کان و هتد…

– هه‌وڵدان بۆ گێڕانه‌وه‌ی هێزه‌ چه‌کداره‌کان بۆ به‌ره‌ی جه‌ماوه‌ر و داماڵینیان له‌ چه‌ك و ناچارکردنیان به‌ ده‌رچوون له‌ شار و گونده‌کان و هتد…

– به‌رگرتن به‌ کوشتوبڕ و توندوتیژی، گرتنه‌به‌ری شێوازی پارێزگاری له‌ خۆکردنی گونجاو و هتد…

– به‌رگرتن به‌ جیاوازی دروستکردن و ده‌سته‌گه‌ری و هه‌وڵی ده‌سته‌مۆکردن و خۆسه‌پاندنی گروپه‌ ڕامیارییه‌کان و هتد…

– په‌یوه‌ندیگرتن له‌ته‌ك چالاکانی جه‌ماوه‌ریی له‌ ئاستی سه‌رتاسه‌ری شار و گونده‌کانی کوردستان و عیراق و هتد…

– بڵاوکردنه‌وه‌ و گه‌یاندنی هه‌واڵ و وێنه‌ و کورته‌ ڤیدیۆکان به‌ فه‌یسبووك و تویته‌ر و تۆڕه‌ کۆمه‌ڵایه‌تییه‌کانی دیکه‌ و هتد…

– هه‌ڵخڕاندنی مانگرتنی گشتی؛ هه‌ر له‌ مانگرتنی گشتی له‌ کار، مانگرتن له‌ کردنه‌وه‌ی میدیای سه‌ربه‌ده‌سه‌ڵات و بایکۆتی ڕۆژنامه‌کانی سه‌ربه‌ده‌سه‌ڵات و هتد…

– هه‌وڵی ده‌ستبه‌جێ بۆ پێکهێنانی کۆمیته‌ و ئه‌نجومه‌ن و ڕێکخراوه‌ جه‌ماوه‌رییه‌کان له‌ شوێنی کار و له‌ناو گه‌ڕه‌که‌کاندا و خۆلادان و دوورگرتن له‌ شه‌ڕەدەندووکی گروپه ڕامیاییه‌کان له‌سه‌ر ناونانی ڕێکخراوه‌کان و هتد…

– ده‌ستبه‌کاربوون له‌ ده‌ستبه‌سه‌رداگرتن و گێرانه‌وه‌ی کارخانه‌ و فه‌رمانگه‌ و خوێندگه‌ و کاروباره‌ گشتییه‌کان بۆ به‌رێوه‌به‌رایه‌تی ئۆتۆنۆمی کۆمیونیتییه‌کان و هتد…

– هاوکاتی هه‌وڵی پێکهێنانی تۆڕه‌ کۆمه‌ڵایه‌تییه‌ سه‌رتاسه‌رییه‌کان، نابێت ڕۆڵی بناخه‌یی کۆمیته‌کان و رێکخراوه‌ جه‌ماوه‌رییه‌ خۆجێییه‌کان له‌بیربکرێت و پێویسته‌ بڕیاردان و جێبه‌جێکردن له‌سه‌ر بنه‌مای کۆبوونه‌وه‌ گشتییه‌کان و پێکهاتن و یه‌کگرتنی ئازادانه‌ی گەڕەکەکان و شاره‌کان و گونده‌کان و هتد…

– به‌رته‌سککردنه‌وه‌ی به‌شداری پارتیی و ڕێکخراوه‌ ڕامیارییه‌کان له‌و کۆمیتانه‌دا تا ئاستی ئاماده‌یی تاکه‌کان و ڕێگه‌گرتن له‌ پارتیی و ده‌سته‌بژێره‌کان له‌ بڕیاردان و قسه‌وباسه‌کان و له‌ ناوهێنان و خۆسه‌پاندنیان و ڕه‌تکردنه‌وه‌ی هه‌ر به‌رنامه‌یه‌کی پێشتر ئاماده‌کراوی پارتییه‌ ده‌سه‌ڵاتخوازه‌کان و هتد…

– به‌رگرتن به‌ هه‌ر هێز و که‌سێك که‌ بیه‌وێت هانا بۆ تۆڵه‌سه‌ندنه‌وه‌ی که‌سیی و گروپی و خێله‌کی به‌رێت و هتد…

– به‌رگرتن له‌ گروپ و ده‌سته‌چیه‌تی (سکتاریزم)ی گروپه‌ چه‌په‌کان و هتد…

– ده‌ستکۆتاکردنی به‌کرێگیراوانی ده‌سه‌ڵات و پارتییه‌ هاوپه‌یمانه‌کانیان له‌ ده‌سته‌مۆکردن و به‌لاڕێدابردنی ڕاپه‌ڕین و هتد…

– پێکهێنانی ده‌سته‌ و هێزی پاریزگاری له‌ بنکەی کۆمیته‌کان و گه‌ڕه‌که‌کان و هتد…

– پێکهێنانی ده‌سته‌ و هێزی پاریزگاری له‌ کۆڵان و گه‌ڕه‌که‌کان و سپاردنی ئه‌رکه‌کان به‌ خودی که‌سه‌ په‌یوه‌ندیداره‌کان له‌ ڕێگه‌ی پێکهێنانی ئه‌نجومه‌نی هه‌ره‌وه‌زییه‌ کۆمه‌ڵایه‌تییه‌کان، وه‌ك کۆمیته‌، ئه‌نجومه‌ن، کۆمون، سۆڤییت، ڕێکخراوی پیشه‌یی خوێندنگه‌ به‌ خوێندکاران و کارگه‌ به‌ کرێکاران و فه‌رمانگه‌ به‌ فه‌رمانبه‌ران و کاروباری گه‌ره‌که‌کان به‌ ئه‌ندامانی گه‌ره‌که‌کان و گونده‌کان به‌ گونده‌کان، و هتد…

– ده‌ستگرتن به‌سه‌ر کاناڵه‌کانی ڕادیۆ و ته‌له‌فزیۆن و چاپه‌مه‌نییه‌کان و خستنه‌کاریان بۆ گه‌یاندنی ده‌نگی ڕاپه‌ڕین و هتد…

– پێکهێنانی ئه‌نجومه‌ن و کۆمیته‌ و ڕێکخراوه‌کانی شوێنی کار له‌سه‌ر بنه‌مای کۆبوونه‌وه‌ی گشتی و هه‌ڵبژاردن و بڕیاردانی ڕاسته‌خۆ و پیاده‌کردنی بنەمای چالاکی و کاری ڕاسته‌خۆ و هتد…

– هه‌وڵدان بۆ پێکهێنانی فێدراسیۆنی ڕێکخراوه‌ جه‌ماوه‌ری و پیشه‌ییه‌کان و هه‌نگاونان بۆ پێکهێنانی کۆنفیدراسیۆنی سه‌رتاسه‌ری له‌سه‌ر بنه‌مای سه‌رتاسه‌ری بیرکردنه‌وه و خۆجێی کارکردن و ڕێکخستنی ناقوچکه‌یی و هتد…

– هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی به‌ڕێوه‌به‌رایه‌تی و ناوه‌نده‌کانی بڕیاردان که‌ پارتییه‌کان و ده‌سه‌ڵاتی هه‌رێمیی و ناوه‌ندی سه‌پاندوونی و پێکهێنانی به‌رێوه‌به‌رایه‌تی گشتی و پیاده‌کردنی دێـمۆکراتی ڕاسته‌وخۆ وه‌ك بناخه‌ی خۆبه‌ڕێوه‌به‌رایه‌تی کۆمه‌ڵ و هتد…

– ده‌رکردنی به‌ڕێوه‌به‌ران و کارمه‌ندانی میری و کۆمپانییه‌ تایبه‌ته‌کان له‌ کارخانه‌ و شوێنه‌کانی دیکه‌ی خزمه‌تگوزاری و پێکهێنانی خۆبه‌ڕێوه‌به‌رایه‌تی شوێنه‌کانی کار و خزمه‌تگوزاری له‌ خودی کرێکاران و کارمه‌ندان و مامۆستایان و خوێندکاران و هتد…

– ئه‌مانه‌ و چه‌ندین کاری دیکە، که‌ له‌ ڕاپه‌ڕینی ئازاری 1991 و زنجیره‌ ڕاپه‌ڕینه‌کانی تونس و میسر و یه‌مه‌ن و هتد… ئەنجامدران و کارایی ئەرێنییان هەبوو.

١٢ی فێبریوەری ٢٠١٦

سەکۆی ئەنارکیستانی کوردستان (KAF)

http://www.anarkistan.wordpress.com

http://www.facebook.com/sekoy.anarkistan

http://www.twitter.com/anarkistan

http://www.issuu.com/anarkistan

anarkistan@riseup.net

ڕووخاندنی خۆبه‌ڕێوەبەریی

دانیل غیرین

و. له‌ عه‌ره‌بییه‌وه‌ :سه‌لام عارف

بانکه‌کانی پشتیوانە [الاعتماد] لای حکومه‌تی بۆرجوازی کۆماریی مانه‌وه‌، واته‌ لای که‌رتی تایبه‌تی، بێگومان به‌ چاودێریی ده‌وڵه‌ت، به‌هیچ کلۆجێك بواری ئه‌وه‌ نه‌ده‌درا، ئه‌و بانکانه‌ بکرێنه‌ خزمه‌تکاری خۆبه‌ڕێوه‌به‌رایه‌تی، گه‌رچی باره‌که‌ ئاواهی بوو، هه‌ندێك هەرەوەزی هه‌ر به‌رده‌وامبوون و به‌وه‌ پشتیانبه‌ستبوو، که ‌له‌ شۆڕشی ته‌موزی 1936 ده‌ستخرابوو، سه‌رباری ئه‌و ده‌ستکه‌وته‌ش به‌ناچاریی ده‌ستیانگرت به‌سه‌ر هه‌ندێك که‌لووپه‌لی حازربه‌ده‌ستدا، بۆ نموونه‌ خشڵ و زێڕ و زیو و پاشماوه‌ی دێرینی په‌رستگەکانی فرانکیه‌کان، ئه‌وده‌مه‌ (کۆنفیدرالی نیشتمانی بۆ کار) پێشنیاری دامه‌زراندنی (بانکی کۆنفدرالی) کرد، به‌ڵام گوزه‌راندن و به‌ڕێکردنی پێشبڕکێی سه‌رمایه‌ی پاره‌یی، جۆرێك بوو له‌ جۆره‌کانی خه‌و وخه‌یاڵ، ئه‌و ده‌مه‌ گواستنه‌وه‌ی سه‌رمایه‌ی پاره‌یی بۆ ده‌ستی پرۆلیتاریای ڕێکخراو ته‌نها چاره‌ بوو، به‌ڵام (کۆنفدرالی نیشتمانی بۆکار) نه‌یده‌وێرا به‌و ئاڕاسته‌یه‌ کاربکات و زیاتر هه‌نگاوبنێت،چونکه‌ به‌ندی “به‌ره‌ی میلی” بوو.

ئه‌و به‌ره‌یه‌ به‌ربه‌ستی سه‌ره‌کی بوو، خۆراک به‌خشه‌که‌شی سه‌رکرده‌ ڕامکارە [سیاستەبازە] جیاوازه‌کانی ئیسپانیای کۆماریی بوون، خۆبه‌ڕێوه‌بردنیان به‌وه‌ تاوانبارده‌کرد، که‌ گورزی کوشنده‌ له‌ “به‌ره‌ی میلی” ده‌وه‌شێنن، به‌واتایه‌کی دیکە له‌ یه‌کێتی چینی کرێکار و ورده‌بۆرجواز، ئه‌و ڕه‌خنه‌یە‌شیان تێپه‌ڕکردن و جێبه‌جێکردنی گه‌مه‌ فرانکیه‌که‌ بوو، خودی ئه‌و گه‌مه‌یه‌ گڕخۆشکه‌ری ئه‌و ڕه‌خنه‌گرانه‌ بوو، هه‌ر ئەو‌انیش بوون، که‌ به‌هه‌موو فڕوفێڵ و ته‌ڵه‌بازییه‌ك ئه‌وه‌یان ڕه‌تدکرده‌وه‌، چه‌ك به‌ پێشڕه‌ویی ئازادیخوازی ناوچه‌ی ئاراگۆن بده‌ن، چاری ناچار ئه‌وان به‌دەستی به‌تاڵه‌وه‌ به‌ڕووی گوله‌ڕێژه‌کانی فرانکۆ ڕاوه‌ستانه‌وه‌، که‌چی دواتر ئازادیخوازه‌کانیان به‌ سڕ و سستی و به‌سته‌ڵه‌کی تاوانبارکرد.

به‌ ڕاگەیێندراوی 7ی تشرینی یه‌که‌می 1936ڕه‌وایی به‌ به‌شێك له‌ هەرەوەزییە‌ کشتوکاڵیه‌کانی دێهاته‌کان درا، ئه‌و ده‌مه‌ ئەریبە Aribe وه‌زیری کشتوکاڵ بوو، ئه‌و کەسێکی کۆمونیست بوو، دژایه‌تیکردنی هەرەوەزیی له‌ شاده‌ماره‌کانیدا هاتوچۆی ده‌کرد. زۆر به‌تاسه‌ی ئه‌وه‌وه‌ بوو، که‌ جوتیارانی هەرەوەزییەکان بەگومان و نائومێد بکات، ته‌ندروستی هەرەوەزییه‌کانی خسته‌ژێر باری هه‌ندێك بنه‌مای بێبه‌زەییانە و ئاڵۆزه‌وه‌، ماوه‌یه‌کی دیاریکراوی به‌سه‌ر هه‌موو ئه‌و هەرەوەزییەکان‌دا سەپاند، که ‌له‌ کاتی خۆیدا یاسایینه‌کراون، ئه‌وانه‌ هه‌موو یاساخن و ده‌بێت بۆ خاوه‌نه‌کانی پێشووتریان بگێڕدرێنه‌وه‌، ئه‌و کەسە‌ واته‌ ئەریبە جوتیارانی هانده‌دا، تا نه‌چنه‌ هەرەوەزییە‌کانه‌وه ‌و نه‌فره‌تییده‌کردن**، کانونی یه‌که‌می 1936، له‌ وته‌یه‌کدا بۆ زەمیندارە گچکه و تاک و تەنیاکان، وتی تفه‌نگه‌کانی پارتیی کۆمونیست و حکومه‌ت له‌به‌رده‌ست و له‌ خزمه‌تی ئه‌واندایه‌، به‌بێ ئه‌وه‌ی هیچ به‌سه‌ر هەرەوەزییه‌کاندا دابه‌شبکات، په‌ینی هاورده‌ی به‌سه‌ر ئەواندا دابه‌شکرد، ئه‌و هاوەڵی کوموریرا بوو. کوموریرا به‌رپرسی گشتی ئابووری ناوچه‌ی کاتالۆنیا بوو، به‌جووته‌ زەمیندارە‌ گچکه‌کان و ناوه‌نده‌کان و بازرگانه‌کان و ته‌نانه‌ت خاوه‌نداراییه‌ گەورە‌کانیش، هه‌موو ئه‌وانه‌یان له‌ سه‌ندیکایه‌کی کۆنەپارێزدا گردکرده‌وه‌، هه‌روه‌ها له‌ به‌رشه‌لۆنه‌ ڕێکخستنی ئازوقه‌یان له‌ سه‌ندیکا کرێکارییه‌کان سه‌نده‌وه‌، دایانه‌ ده‌ست فرۆشیارەکانی [باییعە‌کانی] کەرتی بازرگانی تایبه‌ت.

له‌ دوا وه‌رچه‌رخاندا دوای وردوخاشکردنی پێشڕه‌ویی شۆڕشگێڕی به‌رشه‌لۆنه‌، هاوپه‌یمانیی حوکمه‌تی به‌بێ سڵکردنه‌وه‌ ئایاری 1937 به‌ شێوازی سه‌ربازیی خۆبه‌ڕێوه‌بەریی کشتوکاڵی ته‌فروتوناکرد، ڕاگەیێندراوی10ی ئابی 1937 ده‌رکرد به‌و ڕاگەیێندراوە‌ “ئه‌نجومه‌نی به‌رگری هه‌رێمیی” ‌ناوچه‌ی ئاراگۆنی هه‌ڵوه‌شانده‌وه‌، گوایه‌ له‌ ده‌ره‌وه‌ی ” دەسەڵاتی ناوه‌نده‌”، (جواکین ئاسکاروز  چالاکی به‌وه‌ تاوانبارکرد، که‌ گوایه‌ “خشڵ و زێڕ و زیوی” فرۆشتووه‌، له‌ ڕاستیدا ئه‌و ته‌نها هێنده‌ی فرۆشتبوو، که‌ بۆ دابینکردنی که‌لوپه‌لی هەرەوەزییه‌کان ته‌رخانکرابوو، پاش ماوه‌یه‌کی که‌م تیپی یازده‌ی گه‌ڕۆك به‌ سه‌رکرده‌یی ئەفسەر لیستێرLister ستالینیست و به ‌پشتیوانی زرێپۆشە‌کان هێرشیکرده‌ سه‌ر ناوچه‌ی ئاراگۆن، به‌رپرسە‌کانی هەرەوەزییەکانی ده‌ستگیرکرد، بنکەکانی قفڵدان و هه‌موو لیژنه‌کانی هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌، فرۆشگەکانی شاره‌وانییه‌کانی تاڵانکردن و ده‌زگەکانیانی شکاندن، (ڕۆژنامه‌ی کۆمونیست)یش نه‌فره‌تی خۆی ئاڕاسته‌ی هەرەوەزیی کرد و به تاوانی ‌” هەرەوەزیی سەپێندراوی ناچاریی” تۆمه‌تباریکرد ئه‌و کەسە‌ ستالینیسته‌ له ‌30% هەرەوەزییه‌کانی ته‌فروتوناکرد، ئه‌وه‌ش که‌ مایه‌وه‌، له‌به‌ر ئه‌وه‌بوو که‌ شێوازی داپڵۆسینی ستالینیستی نه‌یتوانی به‌ته‌واوی جوتیاران ناچاربکات ببنه‌ زەمینداری کەرتی تایبه‌تی، هه‌ر ئه‌وه‌نده‌ی تیپەکی لیستێرLister تێپه‌ڕبوو، جوتیاران هه‌موو ئه‌و گرێبه‌ستانه‌یان دڕاند، که ‌به‌ زه‌بری ده‌مانچه‌ واژۆکرابوون، سه‌رله‌نوێ جارێکی دیکە ده‌ستکرایه‌وه‌ به‌ درووستکردنه‌وه‌ی هەرەوەزییه‌کان، ده‌رباره‌ی ئه‌و گ. مونیس G Munis نووسیویه‌تی “یه‌کێك له‌ بازنه‌ نموونه‌ییه‌کانی شۆڕشی ئیسپانیا ئه‌و کارانه‌ی ئه‌نجامدا، هه‌رچه‌نده‌ تۆقاندنی حکومه‌تی و هه‌ڕه‌شهی گه‌ماڕۆی ئابووریی له‌ئارادابوو، جوتیاران‌ له‌سه‌ر بڕوابوونیان به‌ سۆسیالیزم جه‌ختیانکرده‌وه” دروستکردنه‌وه‌ی هەرەوەزییه‌کانی ئاراگۆن کارێکی زۆرگران نه‌بوو، پێویستی به‌ پاڵه‌وانییه‌کی مه‌زن نه‌بوو، دواتر پارتیی کۆمونیست ئه‌وه‌ی تێبینیکرد، که‌ زیانێکی زۆری له‌ هێزه‌ زیندووه‌کانی ئابووریی دێهاتی داوه‌، هه‌روه‌ها به‌گشتی له‌ به‌رهه‌مهێنان و نەبوونی هێزی کار و ڕوخانی ورەی جه‌نگاوه‌رانی به‌ره‌ی جه‌نگ، به‌جۆرێکی مه‌ترسیدار بوونه‌ هۆی به‌هێزبوونی چینی مامناوه‌ندی زەمیندارەکان، ئه‌و پارتییە‌ ویستی هه‌ڵه‌کانی خۆی چاکبکات، گه‌ره‌کی بوو گیان به‌ جه‌سته‌ی هەرەوەزیه‌کاندا بکاته‌وه‌، به‌ڵام کار له ‌کار ترازابوو، هه‌وڵه‌کانی ناکام بوون، چونکه‌ هەرەوەزییه‌ تازەکان، نه‌یانتوانی نه‌ ڕووبه‌ره‌کان و نه‌ ژماره‌ی کارگه‌ران و نه‌ چلۆنایه‌تی زه‌وییه‌کانی هەرەوەزییە کۆنه‌کان ده‌ستبخاته‌وه‌، زۆر له‌ کارگه‌ران له‌ ترسی داپڵۆسیین خۆیان گه‌یاندبووه‌ به‌ره‌ی جه‌نگ، هه‌ندێکیشیان به‌ندکرابوون.

له‌ ناوچه‌ی لوڤان Lovan، له‌ کاستیل Castel ، له‌ هەرێمەکانی هویسکا Huesca و تێرویل Teruel ، کۆمارییه‌کان به‌هه‌مان شێوه‌ هێرشی چه‌کداریان کرده‌ سه‌ر خۆبه‌ڕێوه‌به‌رییە کشتوکاڵییەکان، به‌ڵام تاڕاده‌یه‌ك خۆبه‌ڕێوه‌بردن به‌ زیندووی مایه‌وه‌، به‌تایبه‌تی له‌و جێگانه‌دا که‌ نه‌که‌وتبوونه‌ ژێرده‌ستی فرانکیه‌کان، به‌تایبه‌تی له‌ لوڤان.

له‌ ڤالێنسیا ڕامیاریی حکومه‌ت ده‌رباره‌ی سۆسیالیزمی کشتوکاڵی دێهاتی، ڕامیارییەکی ته‌مومژاوی بوو، ئه‌وه‌ش له‌ هه‌ره‌سی کۆماری ئیسپانیا به‌شداربوو، بێجگه ‌له‌وه‌ جوتیاره‌ هه‌ژاره‌کانیش خه‌باتکردنیان له‌پێناوی کۆمارییدا به‌ خه‌باتی خۆیان نه‌ده‌زانی به‌رژه‌وه‌نده‌ییه‌کانی خۆیان تیادا نه‌ده‌بینی.

بیرۆکراتیی به‌ڕێوه‌به‌رایه‌تی سۆسیالیسته‌ ده‌سه‌ڵاخوازه‌کان، به‌ هه‌ڵمه‌تێکی نه‌خشه‌داڕێژراو له‌ ڕێگه‌ی ڕۆژنامه ‌و ڕادیۆوه‌ هێرشیانده‌کرده‌ سه‌ر سه‌رکه‌وتنه‌کانی خۆبه‌ڕێوه‌به‌ری، ڕاستوڕه‌وانی خۆبه‌ڕێوه‌به‌رایه‌تیان خسته‌ خانه‌ی گومانه‌وه‌، به‌نه‌فرت و سه‌رزه‌نشتکاریی گورزی خۆیان لێ وه‌شاند، حکومه‌تی ناوه‌ندیی ئه‌وه‌ی ڕه‌تکرده‌وه‌، که‌ هیچ پشتیوانەیەك/ پشتبەستنێك به‌ خۆبه‌ڕێوه‌به‌رایه‌تی کاتالۆنیا ببه‌خشێت، ئه‌و ده‌مه‌ که‌سێکی ئازادیخواز شالیاری ئابووریی کاتالۆنیا بوو، له‌ خەزێنەی سندوقی پاشه‌که‌وت ملیاردێکی به‌ خۆبه‌ڕێوه‌به‌ری کاتالۆنیا به‌خشی، به‌ڵام دواتر کومویرا ستالینیست بووه‌ وه‌زیری ئابوری و هه‌موو کارگه‌کانی خۆبه‌ڕێوه‌به‌رایه‌تی له‌ که‌ره‌سه‌ سه‌ره‌تاییه‌کان بێبه‌شکرد و که‌ره‌سه‌کانی به‌که‌رتی تایبه‌ت به‌خشی، بێجگه ‌له‌وه‌ش به‌ڕێوه‌بەریی کاتالۆنیا پێویستییه‌کانی خۆی له‌ هەرەوەزییەکان کریبوو، که‌چی ئه‌و کەسە‌ ستالینیسته‌ پێدانی ئه‌و بڕه‌شی له‌بیری خۆی برده‌وه ‌و به‌هاوبه‌شیکراوەکانی نه‌یدا‌.

حکومه‌تی ناوه‌ندیی هه‌موو ئامرازه‌کانی خنکاندنی هەرەوەزییه‌کانی به‌ده‌سته‌وه‌بوو، خۆماڵیکردنی هاتوچۆ به‌هۆی ئه‌وه‌وه‌ ڕێگه‌ی بۆ خۆشبوو، تا بتوانێت خۆراکی هه‌ندێکیان ببه‌خشێت به‌ هه‌ندێکی دیکەیان، بێجگه‌ له‌وه‌ش لەجیاتی ئه‌وه‌ی پۆشاکی سه‌ربازیی له‌ هەرەوەزییه‌کانی چنیین بکڕێت، له ‌ده‌ره‌وه‌ هاورده‌یده‌کرد، هه‌روه‌ها به‌ به‌هانه‌ی به‌رگری نیشتمانییه‌وه‌ به‌ ڕاگەیێندراوی 22ی ئابی1937، ڕاگەیێندراوی تشرینی یه‌که‌می1936ی ناکاراکرد، ڕاگەیێندراوی ناکاراکراو بۆ بەهەرەوەزییکردنی دامەزراوه‌کانی کانزایی ده‌رکرابوو، بیانووی ئه‌و ناکاراکردنه‌ش ئەوە ‌بوو، که ‌گوایه ‌”سه‌رپێچییه‌ له‌ هۆشمەندیی ده‌ستوور”، سه‌رباری ئه‌وه‌ش هه‌موو ئه‌و فه‌رمانبه‌ر و به‌ڕێوه‌به‌ره‌ زلانەی که‌ خۆبه‌ڕێوه‌بردن وەلاینابوون،گه‌ڕاندنییه‌وه‌ سه‌ر جێگه‌کانیان، ئه‌وانه‌ هه‌موو کەسانی ڕقئه‌ستوور و تۆڵه‌چی بوون.

به‌ ڕاگەیێندراوی 11ی ئابی 1938 خاڵی کۆتایی خرایه ‌سه‌ر چڕکردنه‌وه‌ی پیشه‌سازیی جه‌نگی و کرایه‌ خزمه‌تکاریی شالیاریی پڕچه‌ککردن، ژماره‌یه‌کی لەڕادەبەدەر له‌ که‌سانی بیرۆکراتی سەر بە پارتیی خزێنرایه‌ نێو کارگه‌کانییه‌وه‌، ئه‌و کەسە‌ بیرۆکراتانه‌ش زیاتر له‌وانه‌ بوون، که‌ تازه‌کی چووبوونه‌ پارتیی کۆمونیستەوە، کرێکاران له‌ هه‌لومه‌رجێکی زۆر ناله‌باردا ئه‌و دامه‌زراوانه‌یان دامه‌زراندبوو، به‌و ده‌ستێوه‌ردانه‌ چاودێرکردنی به‌رهه‌مهێنانیان له‌ده‌ستچوو.

تا سەردەمی وردوخاشکردنی ئیسپانیای کۆماری خۆبه‌ڕێوه‌بەریی پیشه‌سازیی کاتالۆنیا و لقه‌کانی دیکە به‌ زیندوویی مایه‌وه‌، به‌ڵام دەرووەکانی فرۆشتن و ساخکردنه‌وه‌ی له‌ده‌ستدابوو، چونکه‌ حکومه‌ت هه‌موو پشتیوانەیەکی کڕینی لێ دابڕیبوو.

به‌کورتی هه‌ر که‌ هەرەوەزییه‌کانی ئیسپانیا له‌دایکبوون، سنووردارکراون و له‌ مه‌نگه‌نه‌ی توندوتۆڵی جه‌نگ دران، به‌ڵام وانه‌یه‌کی به‌هێز و بزوێنه‌ری له‌ دوای خۆی جێهێشت، هه‌ر ئه‌وه‌ش ئاوای له‌(ئێما گۆڵدمان) کردووه‌، تا بڵێت “با له‌ دوایین وه‌رچه‌رخانیشدا فرانکۆ سه‌رکه‌وتووبووبێت،به‌ڵام گردکردنه‌وه‌ی پیشه‌سازییه‌کان و زه‌وییەکان مه‌زنتریین ده‌سکه‌وتی هه‌ر قۆناخێکی شۆڕشگێڕه‌، ئازادیخوازان ته‌فروتوناکران، به‌ڵام بیرۆکه‌که‌یان به‌ زیندووی ده‌مێنێته‌وه‌” ڕۆژی ‌21ی ته‌موزی 1937 له‌ به‌رشه‌لۆنه‌ له‌ وته‌یه‌کدا (ڤێدریکا مونسنی) ناوه‌ڕۆکی دوو ئه‌لته‌رنه‌تیڤی خسته‌ڕوو “له‌لایه‌ك لایه‌نگرانی ده‌سه‌ڵات و ئابووری ئاڕاسته‌کراو له‌لایه‌ن ده‌وڵه‌ته‌وه، ڕێکخستنی کۆمه‌ڵایه‌تیی هه‌موو خه‌ڵك ده‌کاته‌ سوخره‌کێش و ده‌وڵه‌تیش ده‌کاته‌ خاوه‌نکار و جامبازێکی زه‌به‌لاح، له‌لایه‌کی دیکه‌وه‌ خستنه‌گه‌ڕی کانه‌کان و کێڵگه‌کان و کارگه‌کان و پیشه‌کان له‌لایه‌ن چینی زەحمەتکێشانەوە، که‌ له‌ فیدریالییه‌ سه‌ندیکاییه‌کاندا ڕێکخراوه‌”، ده‌شێت سبه‌ینێ پرس‌ و گرفتی هه‌موو سۆسیالیزم بێت.

—————————————————————————————————————

* بابەتێكە لە په‌ڕتووکی (التحرریة من العقیدة الی الممارسة) دانییل گرین